Anii language
Anii de la Guan tɔgum (gee ti ba kelum yi'ira tɔgum Bassila bii Baseca, gee kelum mina tɔgum ti bo dɛna Oji-Ouji, Ouinji-Ouinji, Winji-Winji, ŋwana wa de la 'derogatory') Benin, central-eastern Togo la central eastern Gaana doose Makɔ-Makua bii Bakɔ-Bakua nɛreba duma n tɔgerɛ tɔgum wa. Bu lagum pa'asɛ "geographic group" Gaana la Togo Mountain tɔgum duma puansin (ti ba mina ba ti ba dɛna Togorestsprachen bii Togo Remnant tɔgum duma) n boi Kwa branch naɛ mɛ la Niger–Congo.
Ba tari tɔgum duma anaasi yizuto Anii tiŋa puan, ni boi ba yima la ba sɛba puan, hali ta paɛ dama ti tɔgum la ba sɛba dagina "mutually intelligible".[1] Ba yiŋa tiŋa ta'am yese la ba "variation", phonology puan (la ba tonology), lexicon, syntax, ta pa'asɛ ba semantics puan. Ba ninmu'urɛ yima yima ze'ele tiŋa tiŋa paara tiŋa yizuo kuyima puan, ŋwana kɔ'ɔm ita yesera ba yelebɛa yi'a puansin.
Yu'urɛ "Anii" ba yuum loe bu May ŋmareŋa 1979 yuuni la puan, doose Anii nɛreba la puti'irɛ tiri dɛna yu'urɛ n wan ze'ele bo tɔgum la[2] se'ere n sɔi la yudɛna ti Anii nɛreba la zo'e zo'e mina ti dɛna ba tɔgum. Ka de la interjection ti la vuure dɛna la ‘fu wum ya?’, bii ‘fu bukiya?’ Yukɛgesi la ba sɛba ni tari colonial bii derogatory connotations la yuuya ti ba ka le tara ba tɔgera, gee ba yembuna mɛ biire yɛla iŋa.[1]
A Bɔŋa Zi'an (Classification)
[demese | demesego zia]Anii boi la Niger-Congo, Atlantic-Congo la Kwa tɔgum yizuo puan.
Anii lagum pa'asɛ la Niger–Congo tɔgum yizuo la puan, tɔgum yizuo kãra la ayima Africa tiŋa wa puan. Yizuo kɔna wa puan, lagum pa'asɛ la Atlantic–Congo puan gee mɛ kelum tole nɛŋa ta pa'asɛ Kwa tɔgum duma tigera la puan.[3]
Tɔgum duma n boi Kwa tigera puan de la tɔgɛ sebo ti ba tɔgera West Africa tiŋa puan, ta pa'asɛ la Benin, Togo, Ghana, la Ivory Coast. Anii tɔti yelebɛa naaŋɔ la ba iteŋɔ mɛ Kwa tɔgum duma, naɛ la "vocabulary, phonology, la grammar" bɔba ba sɛba.
Tuusum
[demese | demesego zia]Anii nɛreba yizuto bii tigera zo'e mɛ paɛ wuu tinsi pia la banii bɔna Benin la Togo. Benin n tari Anii nɛreba zo'e, tara tinsi pia la banuu la 33,600 Anii tiŋa puan, gee ti Togo tara tinsi batã ti ba nɛreba dɛna 12,300 nɛreba ki'ira bini[1] gee ti tinpĩgesi bɔna Oti la Ashanti region Gaana so'olum wa puan. Anii ta'am ka ze'ele Togo bii Benin gee nɛreba sakiya ti ba wa'an mɛ ki'ira, dɛna wuu ba ze'ele la Ghana la Togo tiŋasuka gee ti 19th century baŋɛ paɛ.[4] Tɔgesebo ma'a n du bo de la Adele ti ba tɔgera bo border la bɔna.[5]
Tinsi sesi n lagum zo'e bɔna "relative isolation" gee mɛ tara ba mɛŋa yu'ura la ba mɛŋa tɔgum duma de la Anii. Tɔgum duma yuum taɛ mɛ bii du tɔgum la, magese wuu Anii tinsi n tari pi'ilum magesa n tari tɔgum buuri buuri n naɛ taaba bɔna tɔgum tigera la puan la yizuo woo puan. La yuum ka boi tari bala ta paɛ 1979 yuuni la puan la Sous-Commission National Anii ti ba yuum pɔsɛ yi'ira Anii tɔgum gee mɛ nyaa yuum tari yelebɛa bii tɔgum kɔ̃ɔsi wa'ana.[4][6] Ti yizuo yuum saki to'e tɔgum la "orthography" 2012 yuuni la puan, ti ba nyaa yuum tara tuna, tɔgera gee tara pa'ala sukuu kɔma.
Dialects of villages
[demese | demesego zia]- Giseda (Bassila, Benin) - dialect sɛba n boi bini, yeleyele wuu tɔgesɛba bunkɔriba "adults"
- Gifolanga (Guiguizo, Benin)
- Frinyio ka gija (Frignion Village)
- Gikodowaraja (Kodowari village)
- Gipenesulja (Kemetou Penezoulou, Benin)
- Gipenelanja (Penelan, Benin)
- Naagayili ka gija (Nagayile village)
- Gibodija (Bodi, Benin)
- Gibayaakuja (Bayakou, Benin)
- Gideenguja (Dengou village)
- Ngmeelang ka gija (Agerendebou village)
- Giborokoja (Mboroko, Benin)
- Yaari ka gija (Yari, Benin)
Viisegɔ Lɔgerɔ
[demese | demesego zia]- 1 2 3 https://web.archive.org/web/20140907133049/http://www.sil.org/system/files/reapdata/13/34/91/133491110836865689817310295619835825249/silesr2009_009.pdf
- ↑ https://revue-gugu.org/dist/ed00/gugu_ed00_p09_full.jpg
- ↑ Archive copy.
- 1 2 https://web.archive.org/web/20161011222735/https://deborahcmorton.files.wordpress.com/2012/06/the-dialects-of-anii.pdf
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Anii_language#cite_note-6
- ↑ https://web.archive.org/web/20161011222735/https://deborahcmorton.files.wordpress.com/2012/06/the-dialects-of-anii.pdf