Baoulé

Baule bii Baolé/'baʋleɩ(Baule: Baule[ba.u.le]; French:baolé [bawle] de Kambusi la buuri se'ere n yalegɛ bɔna Ivory Coast tiŋa. Baoulé duma ki'iri la Ivory Coast tiŋa wa tiŋasuka bɔna la French so'olum bɔgese'ere n (naan ana wuu "V") lɛm la Bandama la N'Zi Mɔga la ti ba tuuma kankaŋi kɔ'ɔm dɛna la kua. Zisina wa n lagum taaba dɛna Bouaké la Yamoussoukro tisi la. Baoulé duma wa tunzure yɛsera Ivory Coast tiŋa tuusum yɛla puan. Tiŋa zuudaana yiadaana, Félix Houphouët-Boigny, yuun de la Baoulé nɛra; le yɛ'ɛsa, Ivoria duma kookoo n yuun iŋɛ suŋa paa 1960-1970 yuuma la puan la Baoulé buuri la me yuun kɔ'ɔm yɛregɛ mɛ yalegɛ pire tiŋa la za'a yele yele wuu zi'an n Tiŋanɔɔren bɔba goto ("Low Coast" la) ti ba pa'asɛ nɛresɛba n buti kookoo, wurɔba, la kɔfi la sansɛka ti la ana wuu ba kãlɛ pugum gana buuri si'a n de tiŋa la miŋa nɛreba mɛ la.

Tiŋa

Baoulé Tiŋa ta pa'asɛ la tinsesi n yuun pugum bɔna kuremin sa la. Pɔgena Abla Pokou n yuun naam Baoulé Tiŋa la c. 1730 yuunɛ puan. Di yuun de la buuri diyina tiŋa yue hali ta paɛ 1893 yuunɛ puan ti Ivory Coast yuun ta pa'asɛ bini ti ba bɔna France duma nu'usin nyaa pa'asɛ French West Africa puan. Ba tinkãtɛ yuun de la Sakassou tiŋa n boi Ivory Coast tiŋasuka dini ti ba nyaa tee yi'ira ti Ivory Coast la, ku kelum dɛna la tiŋa n po pa'asɛ nabiisi la n boi tiŋa la puan zina beere wa.

Vo'osego Saŋa

Saŋa diyima se'ere n me yuun de sansuŋa de la "Atte" de'eŋo la, se'ere n ŋwɔni la North America duma kugesaalesi: Ivory duma ni tara la biila dɛ'ɛna, dagi kugesaalesi. Ba ni dikɛ la biila biŋe beene bunkilega puan ti tigese'ere n lobe tɔ biilefo ti ba bɔta la wan nyɛ kãlɛ. Ba san ta lobe biila la za'a ba'asɛ, de'eŋo la ki'ileŋa n bala, ti tigese'ere n lobe biila zo'e la, bama n di mi'a de'eŋo la puan.

Yinɛ Pu'usegɔ

Baoulé Nɛreba yimpu'usegɔ boi yɛla atã puan: •Yinɛ Bɔŋa Zi'an (Niamien) •Tingɔŋɔ wa puan: zɛsɛka ti nɛresaaleba bɔna, dusi la tiisi, ta pa'asɛ la sɛɛsi sɛba n ki'iri zɔa, tãsi, mɔga la goto puusin la yɛla zo'e zo'e. •Ki'intiŋa (blolo) zi'an ti yaabeduma sɛɛsi ki'ira.

Ivory duma kɔma

Ivory duma kɔma ni pɔsɛ suŋera ba dɔgereba vom puan tuuma la ti ba de la bumbibesi. Ba san kɔ'ɔm iŋɛ kura fiin wa, ba ni pi'ilum kina la tiŋa la kulegan ãgera bii ziira diisi n tibegɛ la dɔɔrɔ kina tiŋa la da'a la puan. Budibeto la, san ni iŋɛ kura ba ta'am ni suŋera ba sɔduma ti kɔɔra vatɔ la puan. Wuu tigera zo'e zo'e n boi Kambusi tuusum puan la, Baoulé duma ni sigera ba kɔma yu'ura dɔla yelese'ere n boi ba dɔgum la puan la daansedaarɛ ti ba dɔgɛ ba. Magesi wuu, ba san dɔgɛ budibela Atɛnidaarɛ ba sigɛ a yu'urɛ ti Kouassi. Amaa, Baoulé duma la ni gulesɛ gee yi yu'ura la ti teere fiin wa n ni bɔna bini. Baoulé duma la tari la ŋmaresi gɔŋɔ n boi di tɔka la Akan duma buuri la. Dina ta'am dɛna la yelesi'a zuo ti ba yuun basɛ Ghana la, ge ti la me nara ti ba daalɛ ba boi ba tɔka se'em la Ashanti Empire magesɛ wuu Abron, N'zima, Koffi ta'am dɛna budibela ti ba Azumadaarɛ. La san Baoulé, Koffi la Affoué de, de la Asibidaarɛ yu'ura, ti dabeserɛ la dɛna Foué. Bala la, kua n boi, dɛna buyina bɔ'ɔra dabeserɛ la yu'ura la.

Baoulé yu'ura

•Alaserɛdaarɛ: Kouamé, Amoin; dabeserɛ la yu'urɛ de la Monnin

•Atɛnidaarɛ: Kouassi, Akissi; dabeserɛ la yu'urɛ de la Kissie

•Atalatadaarɛ: Kouadjo, Adjoua; dabeserɛ la yu'urɛ de la Djole

•Alaarebadaarɛ: Konan, Amla; dabeserɛ la yu'urɛ de la Mlam

•Alamisidaarɛ: Kouakou, Ahou; dabeserɛ la yu'urɛ de la Ouwe

•Azumadaarɛ: Yao, Aya; dabeserɛ la yu'urɛ de la Yah

•Asibidaarɛ : Koffi, Affoué ; dabeserɛ la yu'urɛ de la Foue Bipugela bii budibela se'em n tagelɛ buta yu'urɛ ni dɛna la I'nsan(ti ba ni tue gulesɛ N'Guessan), la ka pakɛ bia n de sɛla. Ba ni bo bisɛka n tagelɛ buwɛi yu'urɛ la N'Goran, la ka pakɛ bia n de sɛla. Buuri la puan bisɛka n tagelɛ pia yu'urɛ ni dɛna la Brou. Bisɛka n tagelɛ pia la ayima, dɛna pɔgekaŋa nuu bia yu'urɛ ni dɛna la Loukou. Bisɛka n tagelɛ pia la Buyi , dɛna pɔgekaŋa nuu bia yu'urɛ ni dɛna la N'Gbin.

Gɔnɔ zamesegɔ

Ivory Coast tiŋa puan, gɔnɔ zamesegɔ kɔ'ɔm paka bunɔ. Buuri sɛba n tari ligeri wan ta'am dikɛ ba kɔma ki'isɛ nsɔi n mɛŋa gɔnɔ zamesegɔ la tari puti'irɛ ti ba kɔma wan ta'am zamesɛ gɔnɔ suŋa. Gɔmena sukuu duma puan, fu san wan ta'am kiŋɛ nɛŋa paɛ beense'ere, kɔma la ni gulesɛ la agurebisɛ diyima ti ba ta'am loe kɔma fiin wa sɛba n paasɛ la ti ba tukɛ nɛŋa.

Ivory duma kɔma zo'e zo'e tari la silate zamesera ba gulesegɔ la yire tuuma asi'a. Gɔnɔ bumbibesi me boi mɛ ti ba tara ita yire tuuma ti ba ni tari lebe ti ba ta makɛ. Yɛa zo'e zo'e tari la dangoone zi'an ti ba zamesa bee pa'ala ba sɛla ti ba gɔnseto ti ba zamesa ba sukuu deto puan la. Sukuu puan sa, Baoulé kɔma tɔgeri la French ma'a, amaa ba tɔgeri la ba yetɔgum Bao yɛa puusin. French zamesegɔ pɔseri la deo kuyima. Ivory duma sukuu ni kɔ'ɔm dɛna la nu'usi gulesegɔ, ka maalum pirintera.