Fufu
| part of | African cuisine, Cameroonian cuisine |
|---|---|
| has use | eating |
| continent | Afirika |
| country | Ghana, Nigeria, Liberia, Togo, Benin |
| country of origin | Ghana |
| fabrication method | cooking |
| used by | eating |
| maintained by WikiProject | WikiProject Intangible Cultural Heritage |
Fufu (or fufuo, foofoo, foufou /ˈfuˌfu/ foo-foo listenⓘ) de la dia n tɔɔri bɔna West Afirika diisi puan.[1][2] Yu'urɛ la de la Kanbunyu'urɛ ti Santɛpa n boi Gaana tara yi'ira ka. Hu:urɛ wa yelege mɛ nyaa pi dia woo ti ba tɔɔra bɔna Afirika hali ta ta la Sierra Leone,Liberia, Cote D'Ivoire, Burkina Faso, Benin, Togo, Nigeria, Cameroon, Democratic Republic of Congo, Central African Republic, Republic of Congo, Angola la Gabon gee mi kelum tara diisi paŋa.[3] Disɛba ti fu nyaŋɛ dikɛ tɔ sazɔkɔra de la banki, bɔɔdiyɛ la nyɔ n doge, gee nɛreba tari sarɔtɔ buuri buuri dogera ka bɔna West Africa tinsisesi. Gaana kalam, Ivory Coast la Liberia, ba ni gerige banki, bɔɔdiyɛ la nyɔ mɛ tɔ bii ba tɔ yima yima nyaa dikɛ gerige taaba boi ba dikɛ nyɔ zom la iŋɛ ko'om puan mɔm ba bɔna bugum zuo. Dia la kpɛ'ɛŋɔ bo la ayima n boi la se'em, ba mi diti ka me la ziirɔ buuri buuri. Bɔna Nigeria ba yi'iri ka la akpu, ti Igbo duma n boi Nigeria n bala mina ka. Ti ba ni dikɛ la banki iŋɛ ko'om puan nyaa yelege beere basɛ ti ba ma dia la ni bɔna la kayima la West African tinsi dini la. Ba diti ka me la ziirɔ Sãma, Onugbu ziirɔ, zima'asa ziirɔ la nɛnɔ la zim zo'e zo'e.[4]Yuuma wa puan, zom duma wuu semolina, kariyɛɛna la konkonte zom wa'ana so'e banki mɛ. Fu wan nyɛta dina wa la sɛba n boi Solemitisi la sɛba n boi tiŋa puan gee ka nyaŋɛ kɔ la. Buuri sɛba n boi zi'isi ti ba wan nyaŋɛ kɔ kelum tara la banki tɔɔra ba sakɔra. Ba tari la nudibisi dita sakɔra, ba wan ŋmaa e ŋwana fii gee ti zɛɛrɔ la zo'e.[5]
Diisi Yu'ura
[demese | demesego zia]- Angola: funge, fúngi
- Benin: santana, foufou
- Burkina Faso: tô
- Cameroon: couscous, couscous de manioc
- Central African Republic: foufou
- Congo-Kinshasa and Congo-Brazzaville: fufú, moteke, fufú, luku , bidia
- Gabon: foufou
- Ghana: fufu, fufuo, sakɔro
- Haiti: tomtom
- Ivory Coast: foutou, foufou
- Liberia: fufu
- Mozambique: sadja, sadza, xima
- Nigeria: fufu, santana, akpụ, ụtara, loi-loi, swallow, tuk rogo
- Sierra Leone: foofoo, foofoo
- Togo: foufou
Bɔna Africa.
[demese | demesego zia]Sansɛka ti Portuguese lɛɛbeduma yuun ta tara banki kɛ'ɛra tu tiŋa wa na la ti ba yuun tari la nyɔ[6], bɔɔdiyɛ tɔɔra sakɔra. Tuma n mi ba diti sakɔra se'em de la ba tari zuo nudibisi gi'isa sukira zɛɛrɔ la vɔla.
Cote d'Ivoire
Bɔna Côte d'lvoire, ba yi'iri ka la foutou. Ivorian foufou de la bɔɔdiyɛ bunza'asema ti ba siim gee ti foutou dɛna diisi woo nyɔ, banki, taro duma.
French tinsi sɛba n boi Cameroon la, ba yo'iri ka la "couscous" ( ba dikɛ ka ta gerige North Africa dia n de couscous)
Tu san bisɛ, Eastern Africa la Southern Africa nɛreba tari sakɔra la ba karinyɛna zom dia n de ugali bii nshima, gee ba dage buyɛla. Gee, Ugali bii nshima boi Gaana mɛ ti tu yi'ira ti akple, nshioo bii sagebɔ ( tuo zaafi) ti ba mɔna ba mi zom dagena zomi'ile dia magesɛ wuu dɔkuno, banki la Gaana diisi basɛba.
Ghana

== Nɛreba tari sirasakirɛ ti la pɔsɛ la Gaana[7], yese la Asante, Akuapem, Akyem, Bono, la Fanti duna ti ba za'a de la Kanbusi n boi Gaana gee ti nɛreba zo'e zo'e sakɛ toe[8]. Gungulesa Miller yelebire fufu vɔɔrɛ de la peelega bɔna santɛɛnɛ puan(Twi)[9] gee mi yese la banki n de peelega. Ghana tiŋa wa, tu nyɛti ka yesera la banki n dugɛ. Saŋa zo'e zo'e ba ni tɔ ba mɛ bɔna toore puan(woduro) n de dɔɔ la tulega (woma)[10]. Ba ni tara la tulega la tɔɔra gee tara nuo lɛbegera gee ita ko'om ma'ala gura dia la n ta tara paŋa. Ba ni kilim ba mɛ dikɛ iŋɛ laasi puan. Ba nyaa maala magazim duma basɛ ti dia duka ka le dɛna yele. Ba tari la ziirɔ dita ka (nkwan) n de wuu ziko'om (light soup) abɛ ziirɔ, la ziirɔ buuri buuri. Zina, ka boi Beninese diisi, Cameroonian, Guinean, Congolese, Nigerian,[11] la Togo diisi zi'an ti ba dita ka me la nanzu'usi ziirɔ, ma'ana bii la ziirɔ buuri buuri. Fufu nyɛti yu'urɛ mɛ bɔna West African tinsi hali zaaleŋa gɔnɔ puan bɔna zi'isi sisesi. La gulesɛ bɔna Chinua Achebe gɔŋɔ "Things Fall Apart" magesɛ wuu,[12] Fufu yuun de la kambusi dia paa.[13] Tu Gaana tiŋa wa puan, fufu ti basɛba yi'ira ti fufuo de la peelega gee dɔlegera.
Nigeria.
[demese | demesego zia]Nigeria tiŋa, fufu bii akpu yese la banki n mi'i. Nigeria fufu bo la buyima la Gaana fufu gee kaŋa n de disɛka n boi tinsi siyi za'a.[14][15][16] Bɔna Nigeria banki fufu ti ba yi'ira akpu yese la Igbo nɛreba n boi southern Nigeria n la nɛreba mi n boi South-South region. Dia wa duka la ka dia bo la buuri woo la ka itegɔ. Gee saŋa n tole, fufu nyaa de la dia ti Nigeria nɛreba dikɛ pa'asɛ ba diisi puan. Yoruba duma duka bo la kayima. Ba tari la banki n mi'i ti ba ni tɛ. Ba nyaa san tɛ ba ni dikɛ la ba ma iŋɛ duko puan dikɛ vɔgere mɔm ti ba lebege dia.[17] ==
basɛba
[demese | demesego zia]•Miller, Brandi Simpson (2022). Food and Identity in Nineteenth and Twentieth •Century Ghana: Food, Fights, and Regionalism. Springer Nature. ISBN 9783030884031.
Nyiŋa viisegɔ lɔgerɔ
[demese | demesego zia]•"Ghana's cooks take to fast fufu". BBC News. 2006-05-29. Retrieved August 5, 2008. Microwavable instant fufu
Fɔɔra
[demese | demesego zia]-
A family eating fufu
-
A plate of fufu (right) accompanied by peanut soup
-
Fufu (left) and Palm nut soup (right)
-
Fufu
-
Nigerian food: fufu being sold on the street in Lagos
-
Wrapped fufu
-
Preparing fufu in Togo
-
Wooden pestle and mortar for pounding fufu
-
Fufu machine used by a food vendor
-
Pounded fufu
-
Fufu from Ghana
-
Ghanaian fufu with light soup, goat meat, and smoked fish
-
Fufu and light soup in asanka
Viisegɔ gɔnɔ
[demese | demesego zia]- ↑ https://search.worldcat.org/oclc/1241244901
- ↑ https://www.modernghana.com/lifestyle/10257/5-popular-swallows-eaten-by-ghanaians.html
- ↑ https://www.pulse.ng/articles/lifestyle/food-and-travel/5-nigerian-meals-that-have-similar-versions-across-african-countries-2024072513341757519
- ↑ https://www.fao.org/4/a0154e/A0154E02.htm
- ↑ https://www.finedininglovers.com/explore/articles/what-fufu-west-african-delicacy
- ↑ https://www.fao.org/4/a0154e/A0154E07.htm
- ↑ https://www.britannica.com/topic/fufu
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#generic_name
- ↑ https://www.myjoyonline.com/top-5-healthy-meals-to-enjoy-when-in-ghana/
- ↑ https://www.myjoyonline.com/top-5-healthy-meals-to-enjoy-when-in-ghana/
- ↑ https://books.google.com.gh/books?id=3tGx1AFv2E4C&q=fufu+del+caribe+y+africa&pg=PA17&redir_esc=y#v=snippet&q=fufu%20del%20caribe%20y%20africa&f=false
- ↑ https://archive.org/details/thingsfallapart00ache_ldx
- ↑ https://books.google.com.gh/books?id=t9FYEAAAQBAJ&dq=fufu+played+a+key+role+as+a+dish+desired+above+others&pg=PA111&redir_esc=y#v=onepage&q=fufu%20played%20a%20key%20role%20as%20a%20dish%20desired%20above%20others&f=false
- ↑ https://www.fao.org/4/y5548e/y5548e08.htm
- ↑ https://www.preciouscore.com/water-fufu-cassava-fufu/
- ↑ https://www.myactivekitchen.com/how-to-cook-fufu-from-scratch-nigerian-fufu/
- ↑ https://www.jstor.org/stable/4254732