So'ose paɛ yelezuo la

Paga Crocodile Pond

Ze'ele Wikipiidiya

Paga Crocodile Pond de la mɔgerɛ n boi Paga bɔna Upper East Region n boi Ghana, ti West African crocodiles duma sɔna ka bisera. Ɛbesi wa n ka daani la zuo basɛ mɛ ti nɛreba zo'e zo'e kina zi'an miŋa puan bisera Ba. Bala nyaa basɛ mɛ ti nyaa dɛna la zi'an ti nɛreba woo mina bala n sɔi ti ba nyaa bisera ɛbesi misi Imma'asum yɛla suŋa suŋa. Basɛba kelum yi'ira zi'an miŋa la naba mɔgerɛ 'Chief's pond'.[1]

Pa'alegɔ (Description)

[demese | demesego zia]

Mɔgerɛ wa boi la Paga n boi Upper East Region bɔna Ghana. La dikeri la kilomita duma pinaasi la banaasi '44 kilometres (27 mi) fum ze'ele Bolgatanga yɛ'ɛsa bini. Tigere sɛka ti ba yi'ira ti 'Wild West African crocodiles' nyaa sɔi zi'an bisera. Ɛbesi la basɛba paɛ yuum piwɔi mɛ.[2]Ɛbesi wa ka tari daaŋɔ la fii mɛ. Hali kɔma ta'am ni nara la ba lagum buna mɔgerɛ la puan gee ti ba kan daam ba.[2]Paga de la tiŋa n Lem la Burkina Faso uɛsa la ba koosego tuuma la zuo. Se'em ma'a ti ba yuum kɔɔsa nɛreba la bɔna 1800 tiŋasuka tuuma la puan la, solemiisila yuum tari la Paga dɛna sore paara Gulf of Guinea.[1]

Tu mi suŋa ti ɛbesi wa ka daani nɛreba gee la ta'am ni ta makɛ mɛ ti ba tulum dikɛ nɛreba yi'ira dusi amaa, ba kelum ka oɔgelum nɛra kurum mɛ. La da4gi la mɔgesɛka n boi Paga la ma'a n tari ɛbesi gee timbibesi basɛba kelum bɔna mɛ so'olum la puan tara ɛbesi.[3]

Nɔka (Migration)

[demese | demesego zia]

Mɔga la zo'e zo'e n boi paga yire tari paakɛ ɛbesi pia n ze'ele so'olum si'a n lɛm bilam yakɛ wa'am. Yakerɛ la ne wa'am la yu'uŋɔ sansɛka ti ɛbesi la li'isa dɔla tuntɔa puan nya ki'ira kosebɔ n du ba la puan. Ɛbesi la ne yakera la yuberɛ puan bɔna Naakɛsika la Saluregɔ ŋmaresi la puan. Sankaŋa la ne basɛ ti ba ta'am sina dɔla moo la puan tɔla dee ti nɛreba ka nyɛta ba

Mɔga sɛba n boi Paga tiŋa puan la zo'e zo'e ni tara la ɛbesi n paɛ pia bɔna bini. Ba zo'e zo'e la ni ze'ele la rimbibesi la puan wa'ana bɔna bini.  house at least ten crocodiles, most of which might have migrated from the adjoining communities. Se'em ma'a ti ɛbesi wa ni ɛɛra de la yu'uŋɔ se'em ma'a ti nɛreba kan nyɛ ba ba kini la. [4]Ba ni li'isɛ mɛ nyaa ni dɔla muurɔ puan kina. Se'em ma'a kankaŋi ti ɛbesi wa ni ɛɛra de la July ta paara August ŋmaresi la puan. Sɛla n sɔi la, bala ma'a saŋa ti nɛreba ka nyɛta ba.

Wuu ɛbesɛba n daani n pugum ita se'em la, ɛbesi wa san ni pɔsɛ weke ba kɔma, ba ni dikɛ la ba nuurɛ dikɛ la ze'ele nyiŋa nyaa ni tari kiŋɛ ko'om puan. Ɛbesi wa nyaa ni bisera ba kɔma la bala ta paɛ se'em ma'a ti bamiŋa nyaa wan ta'am ɛɛ dia di ger bisera ba miŋa suŋa.[5]

Paga So'olum Biseka Zi'isi. (Tourists Site in Paga)

[demese | demesego zia]

Pikworo Yamesi Ki'a Zi'a. (Pikworo Slave Camp)

Pikworo Yamesi ki'a zi'a la boi la Paga-Nania tiŋa puan. Ba daa biŋɛ zi'a la bɔ la yamesi sɛba ti ba tari ze'ele North wa'am la. Ba daa ne perege yamesi ti ba siŋɛ bii 150km ta paakɛ South dasɛka ti ba kɔɔsa dee da'ara yamesi la n boi Salaga la. Ba daa nya ne le dikɛ ba Coast ti ba tari doose uureŋɔ yakɛ[6][1]

Viisegɔ Lɔgerɔ

[demese | demesego zia]
  1. 1.0 1.1 1.2 https://visitghana.com/directories/paga-crocodile-pond-slave-camp/
  2. 2.0 2.1 Archive copy.
  3. Archive copy.
  4. Archive copy.
  5. Archive copy.
  6. https://visitghana.com/directories/paga-crocodile-pond-slave-camp/