Tɔgum leregere (Translation)
Leregere de la fum dikɛ yelebire, yelegɔm, putɛgile bii Sɔsega n boi tɔgum na busebo puan lebe tɔgum busebo puan gee ti vuurɛ ka tee.
Leregere bɔke la buyi. Tɔgum leregere la gulesegɔ leregere.
Tɔgum leregere.
Zɛsesi ti tɔgum leregere bɔna bɔna de la
a). Sɔsekãtɛ zi'isi(Conferences
d). Mantɔgesilega lua bii ɛkerɛ zi'an(Airport).
c). Kootin (Court).
d). Walesi tɔgum zi'an(Radio)
e). Lɔgerɔ da'a mɔɔlegɔ (adverting)
f). Yindeto puusin (churches/mosques)
g). Sukuu deto puusin( classrooms).
h). Asibetin/ dɔgeta yire (hospitals).
Gulesegɔ leregere
Yelesi'a puusin tu Leregera gulesegɔ yɛla dela:
a). Lasebaare gɔnɔ (news papers)
b). Tisekãtɛ zi'an, ba ta'am ni leregere kɛ'ɛma Sɔsega iŋɛ buuri buuri tɔgum puusin (speech)
c). Gɔnɔ leregere ( books)
d). Gulesegɔ n boe lɔgekooseto puusin (lables) magesi wuu: tiim disesi n boe konto puusin.
Yelesi'a n wan basɛ ti tu ta'am leregere yelesum, putɛgile bii Sɔsega suŋa suŋa:
i). See ti se'em n leregeri la mina tɔgum buyi la suŋa suŋa.
ii). Lɛregera la nari ti a mina leregere naresum bii sɔa.
iii). Mina n leregeri la dɛna se'em n kɔ'ɔm ita leregere yɛla wuusa wuusa.
• Sɛla n pakɛ kankaŋi leregere puan de la vuurɛ. Bala inŋa yɛla asi'a n kelum bɔna ti leregera tara a puti'irɛ puan a san lɛregera Sɔsega kalam de la yelebɛa vɔa.
• Yelebɛa asi'a boe mɛ bɔna yima yima gee ti ba vuurɛ la dɛna buyina. Solemiine puan tu yi'iri ba" synonymy". Magesi wuu: Siɔ, buuri, mabito, de la yelebɛa ti ba gulesegɔ bɔna tɔka tɔka gee ti ba vuurɛ la dɛna buyina. Suure puti'irɛ la yɛm me de la bala nuu.
✓ Yelebɛa asi'a boe mɛ tulesa taaba ba vɔa puan (antonymy). Magesi wuu: pugela/budibela, woko/girega, nɔŋɔ/na'am, gɔbega/zuɔ.......
✓ Yelebɛa ana wa tari si'a ti a gulesegɔ la dɛna woo diyima san bɔna, diyima la kan ta'am bɔna (complementary). Magesi wuu: kum/vom, peelum/lika, pugela/budibela.
✓ Yelebɛa asi'a boe mɛ ta'am ze'ele bo yelebɛa zo'e zo'e (hyponymy). Magesi wuu: Tia(Ta'aŋa, gĩa, Kinkaŋa, sinsãbega). Zifo(yia/wia, kungulega, sabedaa).
Tu mi yele-ana yele yele wuu yelebɛa n wan ta'am leregere Sɔsega ti yelebire bɔna bini ti tu ka mina de tɔgum busebo puan gee tara yelebire diyima ti di vuurɛ ta'am ze'ele bo, tu ta'am dikɛ dinɛ. Magesi wuu solemiine puan ba ta'a me yeti "it is as white as snow". Kalam tu wan nyɛ ti "snow" de la yelebire n ka boe Gurenɛ puan. Gee tu eeri vuurɛ la, la ka pɛregɛ ti tu ee yelebire wa. La de la tu lerege ti vuurɛ la pa'alɛ zugɔ la n pelege paɛ se'em. Bala inŋa yelesum n tɔgeri pelegere yele la, tu wan bisɛ la putɛdinɛ n me boi Gurenɛ puan leregere yelesum la ti vuurɛ la kelum dɛna buyina. Tu ta'am yeti " la pelegɛ mɛ wuu nambua la". Ŋwana wan basɛ ti vuurɛ la kelum bɔna pelegere n ani se'em. Bala inŋa, fu leregere ka tue.
Basɛ ti tu nyaa bisɛ yelesum duma wa la putɛgile wa n nari ti tu lerege a se'em.
English: The man who came here is dead.
Gurenɛ: Budasɛka n wa'am ni kalam na la li ya(mɛ).
English: I met Ayamŋa but he didn't see me.
Gurenɛ: Mam seke ni Ayamŋa gee a ka nye ni mam.
English: Aduŋɔ is a teacher
Gurenɛ: Aduŋɔ dela tikeya/pa'ala.
English: Azuma has never been to Bolga.
Gurenɛ: Azuma ka tabelɛ kiŋɛ Bɔlega.
Putɛgile leregere
ENGLISH: As parents, you will be providing your offspring or children with food, clothing and shelter. You will also ensure the health of the family, educate your children and bring them up in such a way that they will learn and appreciate the society in which they live. It is when you are able to discharge these parental duties that you can be said to be responsible parents.
GURENƐ: Ya de dɔgereba wa, la nari ti ya bisera ya kɔma dia yele, ba Lɔgerɔ la ba gã'a zi'isi yɛla.
Ya kelum ti ya bisɛ yire imma'asum yele, basɛ ti ya kɔma zamesɛ yɛm gee bisɛ ti ba zo'e la vomsebo n wan basɛ ti ba na'asa buuri yɛla zi'an woo ti ba bɔna. La de la fu n nyaŋɛ tum tuum-ana n ɖe dɔgera tuuma wa, n de fu tuni fu dɔgera pɛregerɛ tuuma.
Mina yele-ana wa fu san lɛregera tɛɛsi (exams) puan.
Da lɛregera yu'ura Sɔsega la puan. Nɛra yu'urɛ bii tiŋa yu'urɛ San bɔna bibi, la de la fu lebese gulesɛ bala nuu iŋɛ fu leregere la puan. Magesi wuu: "Thomas has gone to Kumasi", ŋu nari ti tu lerege ti "Thomas kiŋɛ Kumasi" gee dagi "Tɔmasi kiŋɛ Kumaasi". La de la fumiŋa gulesegɔ puan ti fu san bɔta gulesɛ fu me boti se'em.
La nari fu san lɛregera, fu lɛregera dɔla puti'rɛ la n de se'em bɔna Sɔsega la puan la (Translate by ideas)
iii). Basɛ ti puti'irɛ woo bɔna di tɔka di tɔka gulesegɔ la puan.