So'ose paɛ yelezuo la

Tɔgum zaaleŋa (Oral literature).

Ze'ele Wikipiidiya

Tɔgum zaaleŋa de la sɛla n de yelesaanɛ bɔ'ɔra sɛba n diŋɛ mina gulesegɔ zaaleŋa ti la yue na la. Ŋwana iŋa yɛla zo'e zo'e ti ba dikɛ ti'isera ti aŋa n nara ti a dɛna tɔgum zaaleŋa. Wuu yelesi'a ti ba ka gulesɛ biŋe, tinkɛŋa yɛla yele yele wuu sɔlema aninikayu'e duma yɛla ta pa'asɛ la diimin diimin sa yɛla.

Yele ana wa za'a kɔ'ɔm ka dɛna si'a ti tu wan tari nɔɔrɛ ti aŋa taaba ma'a n de nɔɔrɛ bii tɔgum zaaleg. Bem zuo la ŋwɔni ti sɛla n de nɔɔrɛ zaaleŋa san diŋe za'ɛ kɛ gulesegɔ puan tu kan ta'am le yeti a de la tɔgum zãaleŋa. Magesi wuu tɔgebiŋemo duma.

Tu San bisɛ puti'ira wa n boe zuo wa, tu wan yeti a de la Tɔgum zaaleŋa. La me dagɛ ba la.

Tu mi ti tɔgum zaaleŋa yese la buuri malema puan na gee ba la miŋa za'a la de la nɛra n niŋdikɛ a puti'irɛ maalɛ yɛla la. Sɛla n kelum bɔna bini dela , sɛba n ti'isɛ ti tɔgum zaaleŋa de la ayɛmkawelege duma bii aninikayu'ɛ duma tuunɛ la, ka de ma'a bem zuo , tɔgum zaaleŋa ka de sɛla n de anifokayu'ɛ yele. Bem zuo tɔgum zaaleŋa yɛla itegɔ bii a bɔkerɛ ke'em mɛ ti nɛra nifo san pugum ka yu'ɛ , a duma kan ta'am iŋɛ bii bɔkɛ.

Agyekum kofi(1999) yeti, tɔgum zaaleŋa de la zaaleŋa yelesi'a ti tu dɔla nɔɔrɛ puan ita bɔ'ɔra sɛba n keleseri.

Nɔɔrɛ bii tɔgum zaaleŋa ta'am dɛna , diimin solensi'a ti tu kan ta'am baŋɛ nyaa yele mɛŋerɛ boe bii kai la, yuuma sɔlema, bii tɔgebigemo duma.

Tɔgum zaaleŋa n naam se'em.

De'eŋo bii itegɔ la. Tɔgum zaaleŋa puan de'eŋo bii itegɔ dela yu'uŋɔ, bum-ŋmi'ila n ŋmi'iri, ba san sɔlena sɔlema bii nɛreba lagesɛ ita de'eŋo n pa'alɛ nɛreba yɛm.

Sɛba n keleseri de'eŋo bii itegɔ la.

Tɔgum zaaleŋa n de sɛla dole de'eŋo bii itegɔ la, la pɛrege mɛ ti la tara nɛra bii nɛreba ti ba kelesera. De'eŋo san dɛ'ɛna, bii nɛra n iti sɛla wuu bii a baani mɛ,la ni ba'asum dɛna la sɛba mɛ kelesera gee bisera de'eŋo la bii itegɔ la.

De'endɛ'ɛna la.

De'endɛ'ɛna de la se'em n ni yuuna, sɔlena bii ita de'esɛko ti a mina ti nɛreba kelesera.

Nɔɔrɛ tɛgeŋɔ bii lɛgeŋɔ.

Mina daana n de'eni bii yuuni bii sɔleni la tari sansɛka mɛ ti a ni san ta tamɛ n yeti a yele sɛla , ni nan tɔgum ita bii baana sɛla yoo ti a ka maasum ni ti a iŋɛ. Ŋwana za'a de la a ta'am tiiɛ gee lebe iŋa n boe n zi'an la.

Tɛrega.

Tɔgum bii nɔɔrɛ zaaleŋa ka de sɛla n kɔ'ɔm gulesɛ gã ti tu bisa gee ita la, la pɛrege mɛ ti fu dɛna mina n tɛri yɛla. Ŋwana n wan suŋɛnti tuuseŋo kan ba'ɛ bɔna fum iti sɛla la. La de baaŋa , sɔlema bii de'eseko buuri.

Sɔna bii maala.

La san dɛna gulesegɔ zaalega, nɛra ta'am kɔ'ɔm bɔkɛ yeti, Abunɔ n sɔi gɔnkuna. Bem zuo, nɛra san gulesa gɔŋɔ a daana ni pa'alɛ a yuurɛ mɛ ti nɛra woo mina ti Abunɔ n gulesɛ gɔnkuna. Amaa a san dɛna tɔgum zaaleŋa, la ke'em mɛ ti tu kɔ'ɔm yeti Azagela n sɔi solendena bii yuundina bii tɔgebiŋebuna.

Sɛla n sɔi la,tɔgum , yuuma bii de'eŋo san ta iŋɛ tole, nɛra kan ta'am kɔ'ɔm le tu bala nima nima. Ŋwana iŋa tɔgum zaaleŋa puan se'em n nan boi bini ita la n de sɔna gee ayima san pugum ta yeti iŋa me yuum fum n yuum bii eme sɛla ti fum iŋɛ la, la ta dɛna la iŋa me dinɛ se'em ma'a ti a bɔna bini yuuna bii ita la.

Bem zuo a wan ba'asum yese sɛla bii a pa'asɛ sɛla bii ti la dagɛ fum mina n yuum bii n iŋɛ yia la dinɛ. Ŋwana ka pa'alɛ ti tu kɔ'ɔm kan tara sɛla n boe nɔɔrɛ bii tɔgum zaaleŋa puan ti a sɔna bɔna. Tugebiŋema duma wa de sɛla ti tu ta'am nyɛ sɔna bini.

Tɔgum zaaleŋa sum yele

Tɔgum zaaleŋa de la sɛla n pa'alɛ nɛreba yɛm yele yele wuu kɔma. Nɛreba zo'e zo'e zina beere wa n nyaa nyɛ nɔɔrɛ zaaleŋa n tari vɔɔrɛ se'em yɛse yɛm zamesegɔ wa puan.

Tɔgum zaaleŋa de la sɛla n gu'ure nɛreba ti ba ka tuna sɛla n ka nari. Ba dole tɔgebiŋemo, yuuma, magesa bii sɔlema puan ka'ana nɛreba peelumin peelumin sɛla ti ba tuna ti la ka nara. Wuu pugeto n eli gee ka zi'ita ti ba dikɛ iŋa yuuma puan ti "A ele kan zi'ire, lebena yaala, awoo fu san ele kan zi'ire fu kuurɛ wan weele a woo"

Tɔgebiŋemo na'asegɔ yuuma la na'asegɔ yu'ura me dela sɛla ti ba ne dikɛ pɛgera sɛba n tuni suŋa la.

Nɔɔrɛ zaaleŋa ta'am yese fu putɛdaaŋɔ puan basɛ. Fu san bɔna fu ma'a gee ti putɛyooro zo'e fu zi'a, ti fu vaɛ isege paɛ la zi'an ti yuuma la wa'a sigera, la kan dalegum la fum tamɛ fu pugetɛyooro la yele gee ti fu puti'irɛ yee yuuma la wa'a la puan.

Tɔgum zaaleŋa bo'ori tu la nyiima la pupeelum. Nɛra ka boe dɛna amiŋa ti yuuma bii baaŋa ,wa'a bii de'eŋo buuri buuri ita ti a daana yeti la ka iti eŋa niku. Fu wan nyɛ ti de'enseko bii baansɛka ne pugum ta ita fu zugana ita ŋwana ŋminini, pa'alɛ la di yelesuma la n kɛ'ɛri fu se'em.

Tɔgum zaaleŋa basɛ ti tu buuri yɛla n bɔna wuu ka bɔregera. Yelesia n iŋɛ kurumi sa la wan bɔi ni, nɔɔrɛ bii tɔgum zaaleŋa san ka boi ni. Gee sɔlema basɛ ti tu tɛra diimin diimin yɛla. Tu lɔgerɔ yɛa , dia la yɛla zo'e zo'e n kelum bɔna wa n pa'alɛ fum yese tinsɛka puan na.

Nɔɔrɛ zaaleŋa basɛ ti Gɔbena na'am yɛla tɛra mɛ. Bem zuo tɔgebiŋemo yuuma la itegɔ zo'e zo'e puan ti tɔgum bii nɔɔrɛ zaaleŋa dɔla bini ka'ana Gɔbena, a san tuura.