Tuntuna:Abaabia
Bedina n yie wa, nɛreba zo'e zo'e ka le tɛra ba tuusum yele yele wuu tumam Gureŋɔ sɔ'ɔlum. Bala la viisegɔ wa yeti la bisɛ la Dapoyɔregɔ/Kasiŋo tuusum ani se'em. Nɛresaala ka boi ka tara tuusum, bala ti nɛra san ni ta ki muen sa ti ba ni ɛɛra ka nɛreba ti ba dikɛ la, la de la tuusum puan ti ba baŋera yaabeduma. Balum (dɔgum) n sigeri se'em, tuusum boi la bala.
Zukuna puan pa'ali la viisegɔ wa sokere duma, viisegɔ beene, wan bisɛ tuusum n de sɛla.
(Hull 1980) tuusum de la mam toŋe se'em, n miŋa, n sɔ la yaabeduma.
(Lewotin 1970 ; Hull 1980) tuusum de la sɛla n de bunyinɛ, sɛla n sɔi la ba tari la itegɔ buyima, ba yu'ura la ba dɔgum.
Putɛsi'a ti sunkpɛ'ɛma la nɛreba daa bo yɛsera tuusum la de la ;
N daa to'e putɛdina wa la sapɔɔlegɔ nambua ka dabeserɛ diyima daarɛ, 2021 Ayinɛ
Albert n ze'ele Kasiŋo ti tuusum de la fum doose se'em ta paɛ fu yaabeduma.
Anabila Isaac Abugebiire n ze'ele Kasiŋo me daa tɛbegɛ a puti'irɛ sapɔɔlegɔ nambua ka dabesa anaasi daarɛ pa'asɛ ma ti tuusum de la la kɔ'ɔm pɔsɛ se'em fu yaabeduma sa na paɛ fum.
1.1 Sɛla n ta'asɛ viisegɔ wa
Sɛla n ta'asɛ ti mam ita viisegɔ wa la de la , n boti n pa'alɛ la tuusum n de sɛla. Sɛla n kelum pa'asɛ de la tuusum pakɛ mɛ nara ti tu zamesa de tu sukuu duma puusin ti la wan basɛ ti sukuu kɔma mina yɛla la. N wan kelum doose bini pa'alɛ Dapoyɔregɔ/Kasiŋo n tu se'em la kisego la daanseto n boi nɔgeregɔ puan.
1.2 Viisegɔ wa n iŋɛ tinsɛka
Tinsɛka ti n daa iŋɛ n viisegɔ wa la de la Dapoyɔregɔ/Kasiŋo tiŋa. Dapoyɔregɔ/Kasiŋo de la tiŋa n boi Booŋo-Biɔ sɔ'ɔlum. Ka de la tiŋa ti nɛreba mina ka la ka kua yɛla gee tiŋa la de la Nabeduma tiŋa. Ŋwana zuo ti n loe tinkaŋa ti n baŋɛ ba tuusum ani se'em gee ti ba zɛa bini.
1.3 Viisegɔ wa puti'irɛ
Mam puti'irɛ viisegɔ wa puan de la ;
1. N doose lagesɛ gee gulesɛ biŋe ti la gã gɔŋɔ puan.
2. pa'alɛ Dapoyɔregɔ/Kasiŋo tuusum.
1.4 Viisegɔ sokere duma
1. Beni n de tuusum?
2.Dapoyɔregɔ/Kasiŋo tuusum ani la ŋwani?
3. Nɛrebani n zi'ire Dapoyɔregɔ/Kasiŋo tiŋa yia
4. Nɛrebani n sɔi Dapoyɔregɔ/Kasiŋo
5. Beni daaŋa n boi nɔgeregɔ puan.
1.5 Viisegɔ wa suŋerɛ
Viisegɔ wa tari la suŋerɛ zo'e zo'e bɔ'ɔra Asaala bia woo n boi tingɔŋɔ wa zuo. Suŋerɛ miŋa yɛla asia n ŋwana n gã tilum wa; La wan dɛna sɛla gulesɛ gã gɔŋɔ puan ti nɛreba mina Dapoyɔregɔ/Kasiŋo tuusum ani se'em. Dagi bala ma'a, la wan kelum suŋɛ gãresɛ pa'alɛ Gureŋɔ buuri nɔgeregɔ daaŋɔ yɛla. Ŋwana puan ti ba wan baŋɛ ti yɛla asi'a ka nari ti tu tara a lila (sugera) tu kɔma doose ba tuusum.
La basɛ ti tu tɛra la buuri tuusum n pi'ilum se'em, tinsɛka bii zɛsɛka ti ba zi'a la. Ŋwana baseri ti buuri tuusum la ka saara. Diinduma makɛ yeti, “bisɛka n mi nu'usi peere n nari la bunkɛgesi dita”. Gee bisɛka n naɛ la bunkɛgesi zi'ita, kaŋa n mi ka buuri pi'ileŋɔ, ka buuri tuusum la ka yɛla. Buuri nyɛlum de la fum boi gee mina buuri la yɛla suŋa suŋa saŋa woo, wan tãna sɔsera ka sɔsega gee tuna ka tuuma sansɛka woo ti sɔsega bii tuunɛ bɔna buuri la puan. Ŋwana wan basɛ ti fu tɛra a suŋa suŋa gee mina fu buuri la n boi kayima la ka taaba se'em.
La basɛ ti tu baŋera buuri n ni pi'ilum se'em buuri woo tuusum puan. Diinduma kelum makɛ yeti, “se'em daana n nyɛ ŋmaaŋa tia zuo zɔŋa, eŋa daana n kelum nyɛta ka sika”. Gee mina daana n boi tiŋa puan bii buuri puan mina tiŋa la bii buuri la tuusum n pi'ilum se'em, eŋa duma n beere wan ta'am isege lebe kule a sɔyaaba daboen a bɔŋa zia la san ka ta le ta ana suŋa bɔ'ɔra e, magese wuu diinduma makɛ yeti “butila naarɛ san kɔ, ka ni baŋɛ la ka yire sore" la.
La de la sɛla n baseri ti nɛreba baŋera tindaanduma, naduma la yizuto kiinduma tuuma n de si'a tiŋa la puan, magese wuu nɛra san tara dãaŋɔ la a tadaana yelese'ere woo puan, ti yele la san dɛna la tindaana, naba bii yizuo kiima yele, ba wan tari paɛ aduma ti a maalɛ di ŋwana suŋa suŋa bo ba ti pupeelum, nɔyinɛ la nyɛlum bɔna nɛreba la za'a tiŋasuka. Ŋwana wa tara la na'asegɔ la zuzɛkerɛ bɔ'ɔra tindaanduma, naduma la yizuto kiinduma la tiŋa la puan ti yɛlesi'a n de ni a wan sagum kan sagena yoo yoo tu daarewoo vom puan.
La baseri ti nɛra n baŋera la n naam se'em ti a buuri la wa'ana pi'ilum zi'ire tiŋa la puan la a buuri la n de nɛresɛba , tara kisesia, malena malensi'a tiŋa la puan gee me wan soe malena dɔla tintɔɔ gee ka tuura bii gãlena amiŋa bii nɛreba ti imma'asum la pupeelum bɔna buuri la puan la tinsesi woo ti a malena si malema la puan.
La kelum basera ti nɛra ta'am ŋmi'ira a nyu'ɔ pa'ala eŋa buuri la wa'am na paɛ tiŋa bii zi'a la puan eŋɛ se'em gee nyaa zi'ire tiŋa la puan gee me dɛna nɛresɛba, ti nɛrese'em kan ta'am ŋmɛ nɔkpe'ene la a duma doose la eŋa n mi a buuri pi'ileŋɔ la zuo.
1.6 Viisegɔ wa daaŋɔ
Viisegɔ wa daaŋɔ de la, nɛreba basɛba daa ti’isɛ ti la de la sose’ere ti n yeti n dikɛ ba bɔ ligeri (lagebɔrɛ sore). ŋwana zuo la, la daa basɛ ti basɛba daa ka kpɛŋera ba iŋa tɔgera bii pa’ala yɛla la ŋwana nima nima yɛsera la putɛ-dina wa zuo. ŋwana daa kelum basɛ mɛ ti n daa san ni ta paɛ mi’ileba la zi’an, n ni sagum la saŋa tɔgɛ ti ba bɔkɛ yele wa zuo suŋa suŋa gee ti n nyaa tɛbegɛ n puti’irɛ la bo ba. Diinduma makɛ yeti abaa yeti ‘’lui ti n me lui n de de’eŋo’’ ti basɛba me yeti ‘’saana ka wa’am yidaana kum ‘’ gee aayi, nɛreba basɛba daa boi mɛ ti n daa ni san ta paɛ tɛbegɛ n puti’irɛ wa bo ba ti ba suŋɛ ma ba’asɛ, n ni bisɛ la gu’urɛ bii taba lagefɔ bo ba duma. ŋwana daa basɛ mɛ ti n san ni ta yɛ’ɛsa zi’an gee ka tara gu’urɛ bii taba lagefɔ, la ni dɛna la gu’a bii zuwaka bɔ’ɔra ma.
1.7 Viisegɔ wa beene
Gureŋɔ sɔ'ɔlum wa ba'am zo'e mɛ, Booŋo Biɔ sɔ'ɔlum me zo'e mɛ, bala n kan ta'am doose Booŋo Biɔ sɔ'ɔlum la zã'a, bala n sɔi ti n nyaa loe Dapoyɔregɔ/Kasiŋo wa ma'a viisera la.
1.8 Kilesego
Yelesi'a ti n gãresɛ zuo kuyila wa puan wa de la tuusum, sɛla n ta'asɛ viisegɔ la, viisegɔ la n iŋɛ tinsɛka , viisegɔ puti'ira, viisegɔ la sokere duma, viisegɔ la suŋerɛ, viisegɔ daaŋɔ la viisegɔ la beene.
Zuto tuyi
2.0 Pɔsega
Zukuna wa puan, n yeti n pa’alɛ la nɛreba puti’ira yɛsera buuri tuusum n ani se’em la.
N wan kelum bisɛ gɔŋɔ puan puti’ira yɛsera tuusum ani se'em .
2.1 Gɔnɔ puan puti'ira
Gɔnsɛba puan ti n viisɛ la, guleseba la dagi Guresi, ba me ka gulesɛ gurenɛ puan, ba me ka le gulesɛ Kasiŋo tuusum gee ba gulesɛ la tuusum n de sɛla .
Ghanaian Times (February 20, 2001 page 14) yeti tu tari puti'ira zo'e zo'e n basɛ ti nɛreba nɔgera yɛsera ban daa boi zĩ'a la kiŋɛ zɛpaalega. Ŋwana wa de nɔŋɔ, tuuma n ka boi, zɛberɛ, kom, kua bii ba ta ee ligeri.
Ku yeti nɔŋɔ de la nɛra san ka tara wan da dia bii suŋɛ maalɛ a yɛla , a ni yese mɛ kiŋɛ zĩ'a ta ɛ ti a san nyɛ, baŋɛ ti daaŋɔ ka le bɔna a wan dikɛ bilam lebege a bɔŋa zĩ'a.
Buuri san bɔna zĩ'a ti saa ka niira ti ba wan ta'am kɔ nyɛ dia ba ni nɔgɛ kiŋɛ ta ee la zĩ'a ti ba wan ta'am kɔ nyɛ dia dita, nɛreba le ni nɔgɛ kiŋɛ ta bɔna la zĩ'a ti nɛra kan daana ba.
T. K Fynn (1991) yeti ba san tɔgera tuusum yɛla, la de la sɛla n de fu ɛ soke baŋɛ. La de la sɛla ti tu ni viisɛ baŋɛ sɛla bii yele n pugum iŋɛ tole tole. A yeti, zina beere wa tuusum de la sɛla ti tu ni viisɛ ti tu baŋɛ tu yaabeduma n daa tɔgɛ sɛla, iŋɛ, ti'isɛ bii ban ta'am pugum iŋɛ sɛla biŋe .
Tuusum de la sɛla n pa'ali tu daami yɛla gee me kelum pa'ala teere n nyaa tee se'em. Teere wa ta'am dɛna la tu yetɔgum puan, dia, na'am bii buuri malema puan. Tu san bisera tuusum de la tu iŋɛ baŋɛ tu tiŋa bii tu bɔŋa zĩ'a n naam se'em wa'am na bɔna zina wa.
Ibrahim (2000) gɔŋɔ la n tari sɛla nɛreba n ni nɔgera sɛla zuo n ŋwana. A yeti, tiŋa la san ku'ɛ ti nɛreba kan ta'am kɔ, ba ni nɔgɛ mɛ kiŋɛ zĩ'a ti ba wan ta'am kɔ nyɛ dia. Nɛreba me san bɔta da'a bɔ'ɔra ba lɔgekoosego, ba wan ta'am nɔgɛ ta bɔna zĩ'a ti ba wan ta'am kɔɔsa ba lɔgerɔ la suŋa suŋa ti daaŋɔ kan bɔna. Nɛreba me san bɔna zĩ'a ti kosumɔ ka bɔna ti ba wan nyu gee tuna ba tuuma ba wan ta'am nɔgɛ ta bɔna zĩ'a ti ba wan ta'am nyugɛ zim zo'e zo'e bii nɛra kiŋɛ ta bɔna zĩ'a ti a tuuma wan ta'am kiŋɛ suŋa suŋa bo e. A kelum yeti, bã'a san lui zĩ'a, nɛreba la wan ta'am nɔgɛ kiŋɛ zĩ'a ti ba wan nyɛ imma'asum ti daaŋɔ kan bɔna, tiŋa san bɔna ti ka Naba dɛna se'em n daani tiŋa la nɛreba, la wan ta'am basɛ ti nɛreba la nɔgɛ kiŋɛ zĩ'a ti nɛra kan daana ba.
Adongo Mary (2018) yeti tuusum de la sɛla n suŋeri ti tu baŋera yɛm. Magesɛ wuu tu bɔŋa puan ana suŋa ti gelegere da bɔna, la wan suŋɛ ti tu zamesɛ gee bɔ'ɔra taaba tuusum gilema. Tuusum de la sɛla n ni suŋɛ ti tu wan zamesɛ gee ta'am tum bo tu tiŋa wuu yaabeduma n daa iŋɛ bo tu se'em la. Buuri me ka boi ka tara tuusum yɛla, bala, tuusum de la sɛla n suŋeri tu tu vom yɛla puan.
( Hull 1980 ) gulesɛ yeti la toŋe se'em n miŋa, n sɔ la yaabeduma n de tuusum sɛla n sɔi la bun-vɔɔsi san bɔna beene deyima puan ba de la bun-yinɛ
( Lewontin 1970 ; Hull 1980 ) tuusum de la sɛla n de bun-yinɛ, ti ba tuuma dɛna buyima saŋa woo.
Peter Godfrey-Smith me yele ti tuusum de la sɛla n de bunyinɛ.
Mam puti'irɛ la guleseba wa puti'ira wa ka zãɛ taaba, bene zuo ti n yele ŋwana? Sɛla san bɔna ti ba halɛ, yele-iterɛ la ba aŋa dɛna buyina saŋa woo ba de la bun-yinɛ. Bala tuusum suŋeri tu mɛ ti tu mina tumiŋa suŋa suŋa.
2.2 Nereba puti'irɛ
Ayinɛ Albert n ze'ele Kasiŋo yeti tuusum de la fum doose se'em ta paɛ fu yaabeduma. A yeti se'em n dɔgɛ fum ti se'em dɔgɛ eŋa ti se'em me dɔgɛ eŋa me ta paara ya yaaba la tuusum n bala. A kelum yeti fu san di pɔga ti balum sige tuusum kɔ'ɔm pɔsɛ mɛ n bala, bala n sɔi ti tu yaabeduma di pɔgeba dɔgɛ ti tu tuusum bɔna wa.
Anabila Isaac Abugebiire n ze'ele Kasiŋo me daa tɛbegɛ a puti'irɛ sapɔɔlegɔ nambua ka
dabesa anaasi daarɛ pa'asɛ ma ti tuusum de la la kɔ'ɔm pɔsɛ se'em fu yaabeduma sa
na paɛ fum. A yeti fu yaabedum n dɔgɛ se'em ti ba dɔgera bala tara tara na paɛ fum na la fu tuuaum n doose se'em n bala. A kelum yeti dagi Saaleba ma'a n tari tuusum gee bun-vua woo tari tuusum mɛ ti la dɛna la la pɔsɛ se'em na paɛ ba.
Ateke Atibiire yeti tuusum de la fu buuri. A yeti fu buuri n de sɛba fu tuusum n bala, fu buuri san dɛna la Nabeduma, bɔɔsi, yareba fu tuusum n bala.
2.3 Kilesego
Fu san bisera gɔnseto ti nɛreba gulesɛ ti n lagum po viisɛ tɛbegera n puti’irɛ wa kɔ’ɔm tɔgera la buuri tuusum gee a me kɔ'ɔm ka tɔgera Kasiŋo tuusum vɛki, gee bɔba asi’a de la buyina gee ti asi’a dagena buyina.
Zuto tutã
3.0 Pɔsega:
Zuto tutã wa puan pa’alɛ la mam n daa doose sosi’a iŋɛ n viisegɔ wa la, la tinsi’a puan ti n viisegɔ wa iŋɛ. N me wan pa’alɛ nɛresɛba n suŋɛ mam n viisegɔ wa puan. N wan kelum tɛbegɛ pa’alɛ lɔgeseto la seto n suŋɛ ma ti n ta’am iŋɛ n viisegɔ wa, la folesi’a ti n doose ta’am nyɛ lasebaarɛ duma n boi viisegɔ wa puan la.
3.1 Viisegɔ wa n iŋɛ tinsɛka
Mam daa kɔ’ɔm ka zi’ire la yire dikɛ n miŋa puti’irɛ puan yɛla gulesɛ gɔŋɔ wa. N daa doose la sɔa zo’e zo’e nyɛ wɔlegɔ gee nyaa daa ta’am paɛ mi’ileduma n boi Dapoyɔregɔ/Kasiŋo puan gee mina yɛla la, lagesɛ ba puti’ira gee nyaa ta’am gulesɛ gɔŋɔ wa.
3.2 Viisegɔ Nɛreba
Nɛreba ti n daa paɛ ba ti ba suŋɛ ma la n viisegɔ la de la, yizuo kiinduma, tindaana la naba, budanya'asi la pɔgenya’asi. Pɔgenya'asi daa de la pia , gee ti budaasi la me daa dɛna pia la banii. Budasi’a ti n daa paɛ ba iŋɛ n viisegɔ wa daa de mɛ wuu yuumpinuu la banuu dikɛ yɛ’ɛsera yuumpiyopɔi la banuu bɔba. Gee ti pɔgesi la me daa dɛna wuu yuumpitã la banuu dikɛ yɛ’ɛsera yuumpiyopɔi la banuu bɔba.
N daa dikɛ la viisegɔ puti’irɛ sɔsɛ bo nɛreba ti ba daa bɔkɛ viisegɔ wa suŋerɛ gee daa nyaa sakɛ sɔsɛ yelese yɛla la nima nima yɛsera Dapoyɔregɔ/Kasiŋo tuusum n ani se’em ti n daa gulesɛ.
N daa soke la tiŋa la puan nɛreba ti ba pa’alɛ ma sɛba n mi yele wa suŋa suŋa ti n daa gãsɛ ba sogese ba yɛla ti ba lebese. Mam n daa gãsɛ ba se’em la n ŋwana n gã teebule zuo/puan wa.
Yizuo
Yizuo kiinduma
Budanya'asi
Naba la tindaana
Pɔgenya’asi
Sadɔbiisi
4
6
1
3
Kurego
4
3
0
2
Adɔgɔ dabooren
4
6
1
3
Ya'abɔka
4
3
0
2
3.3 Loosego sɔa:
N daa kɔ’ɔm ka paɛ la niiŋa la dawene ti a duma tɔgɛ pa’alɛ ma Kasiŋo/Dapoyɔregɔ tuusum gee n daa doose soke la tiŋa la puan nɛreba ti ba daa pa’alɛ ma mi’ileba kankaŋi ti n daa nyaa loose ba yu’ura gulesɛ, daa nyaa paɛ ba duma ti ba daa sɔsɛ ŋwana nima nima Kasiŋo/Dapoyɔregɔ tuusum miŋa n ani se’em . Budaasi ti n daa paɛ ba daa de la budaasi pitã siyoobi. Gee ti pɔgesi la me daa dɛna pɔgesi pia . Budasi’a ti n daa paɛ ba iŋɛ n viisegɔ wa daa de mɛ wuu yuuma pinuu la ba nuu dikɛ yɛ’ɛsera yuuma piyopɔi la banuu bɔba. Gee ti pɔgesesi ti n daa kelum loose iŋɛ n viisegɔ wa me yuuma daa de mɛ wuu yuumpitã la anuu dikɛ yɛ’ɛsera yuumpiyopɔi la banuu bɔba.
3.4 puti'ira lagesegɔ fɔla
Tuunɛ ka boi n wan ta’am tum suŋa, tuntuna la san kɔ’ɔm zi’a la a nu’usi la a nama. la de la a ta’am doose tiŋa puan wuusa , gee ta’am lagesɛ mi’ileduma puti’ira .
N daa lagesɛ puti'ira wa doose la sokere la lebesego puan daa ta'am nyɛ yɛla suŋa suŋa.
Lɔgeseto kankaŋi ti n daa dikɛ po pa’asɛ ta’am tum tuunɛ wa suŋa suŋa ti ku tara tibesum daa de la, gɔŋɔ ti n daa dikɛ gulesɛ n viisegɔ sokere duma la iŋɛ, pɛni me ti n daa dikɛ gulesɛ sokere duma la iŋɛ gɔŋɔ la puan. N daa kelum dikɛ la n fooni tɔgelɛ nɛreba la lebesego la ba sɔsega la.
Lɔgerɔ wa ti n purɛ wa n daa suŋɛ viisegɔ wa ti bu daa ba’asɛ suŋa suŋa. N daa nyaa ni ta paɛ yire, n nyaa ni kɔ’ɔm yu’ɛ la n fooni la kelese sɔsega la za’a gee gulesera biŋera n gɔŋɔ la puan. Gee gɔŋɔ la pɛni duma la ti n daa tara gulesera sokere la lebesego duma la, n lagum suŋɛ ma ŋwana suŋa suŋa ti n viisegɔ la tara nimpiilum.
3.5 Kilesego
Weledina wa kankaŋi de la nɛresɛba ti n daa paɛ ba sogese ba yɛla ti ba lebese la, mam n daa iŋɛ se’em nyɛ mi’ileba la, loosego sɔa, viisegɔ lɔgerɔ la puti’ira lagesegɔ sɔa nyaa ta pa’asɛ zɛsesi ti n daa iŋɛ n viisegɔ wa.
Zuto tunaasi
4.0 Pɔsega
Zukuna wa puan, n wan gãresɛ pa’alɛ tuusum n de sɛla, sɛla zuo ti Kasiŋo duma nɔgɛ na. N wan kelum gãresɛ pa’alɛ Kasiŋo /Dapoyɔregɔ tuusum ani se'em . Suŋeseto n boi buuri nɔgeregɔ puan, nyaa tari ta pa’asɛ daanseto n boi buuri nɔgeregɔ puan Kasiŋo tiŋa .
4.1 Beni n de tuusum ?
Buuri woo n boi dunia wa zuo tari ba tuusum mɛ.
Tuusum de la sɛla n de fu ɛ soke la fu baŋɛ. La de la fu viisɛ baŋɛ sɛla n pi'ilum na.
Tuusum de la fu viisɛ baŋɛ fu buuri n toŋe se'em fu yaabeduma sa na paɛ fu na . La de la fu buuri. Beni zuo ti n yele ŋwana, fu miŋa, fu sɔ ta paɛ fu yabeduma ti ya yele-iterɛ dɛna buyina ya de la buuri, ya tuusum me n bala. La de fu viisɛ baŋɛ se'em n dɔgɛ fum ti se'em dɔgɛ eŋa ti se'em me dɔgɛ eŋa me ta paara ya yaaba bii fu viisɛ baŋɛ la kɔ'ɔm pɔsɛ se'em fu yaabeduma sa na paɛ fum.
La dagi nɛresaaleba ma'a n tari tuusum gee bunvua woo tari tuusum mɛ.
4.2 Sɛla n ta’asɛ ti nɛreba nɔgera
Sɔa zo'e mɛ ti nɛreba dɔla bini nɔgera. Buuri me woo n boi tari sɛla n ta'asɛ ti ba nɔgɛ mɛ.
Mam viisegɔ wa puan sɛla n ta'asɛ kankaŋi ti nɛreba nɔgera de la fum boi tiŋa puan ti zɛba kɔ'ɔm zɛbera saŋa woo kuura taaba ti summa'asum ka bɔna tiŋa la puan ta'am basɛ ti nɛreba nɔgɛ.
Sɛla pa'asɛ de la fu san ka tara kua zĩ'an wan kɔɔra bii zĩ'an wan ugera la de la fu ee zĩ'a la fu nɔgɛ ta bɔna. Sɛla n le pa'asɛ de la kom bii bã'a san lui tiŋa puan ti dia la imma'asum ka bɔna nɛra ta'am doose bini nɔgɛ. Sɛla n kelum pa'asɛ de fãa la nayigum san bɔna tiŋa puan ti fu tara sɛla gee ka sɔna la hali ta ta fumiŋa ta'am basɛ ti fu nɔgɛ wuu tuma yaaba wa.
4.3 Kasiŋo/Dapɔyɔregɔ duma ze'ele la bɛsa na
Kasiŋo/Dapoyɔregɔ duma de la Yareba. Ba ze'ele la Yɔregɔ kasiŋo na gee ban nɔgɛ lebe dapɔa bɔba la n sɔi ti ba yi'ira ba Dapoyareba gee me yi'ira tiŋa la Kasiŋo/Dapoyɔregɔ. Ŋwana pa'alɛ ti ba yu'urɛ la ka tee.
4.4 Kasiŋo/Dapoyɔregɔ tuusum
Ba yaabeduma la yuum boi la Yɔregɔ tiŋa tara tara la yuuma n ka tari kãlɛ. Ba yuum boi bala
yaaba Akasigeri sa ta paɛ yaaba Ayidaana, ze'ele bilam tari ta paɛ yaaba Aba'anɛ-Bɔregɔ 1st la
a bia Adɔŋɔ la a pugera bia Abiiro.
Abiiro wa n de yaaba Abɔregɔ pugera bia la yuum de la ugera, ugera mɛ ti la ka tara makerɛ ti
ba yuum fãara e, bala ti a yuum sɔsɛ bo a sɔ Abɔregɔ ba n fãari e se'em la a bisɛ zĩ'an bo e ti a ta zĩ'ire bilam bisɛ.
Abɔregɔ yuum to’e a bia sɔsega wa yuum ta basɛ la kugere ti yaabedum bo e yɔ'ɔ ti a ta'am ee
zĩ'a bo e. A yuum ze'ele kugere basega la lebe na kɔ'ɔm tara la na'arɛ a ãseba zi'an logero.
A ãseba wa me yuum soke a yaabeduma ti ba yuum bo fole ti a to'e a yaaŋa wa.
Fole la yuum gã'arɛ la, yaaba Abɔregɔ yuum dikɛ la a bia Adɔŋɔ ti a doose Abiiro la ti ba ta kɔla
taaba. Abiiro la a suɔ la n yuum ta paɛ ba ãseyaaba la zi'an la, ba ãseyaaba la yuum tari ba ta pa'asɛ
la a suɔ n yuum zĩ zĩ'a kayima a ma'a. Diinduma n makɛ se'em la " Yinɛ ka baseri a wan tɔgelɛ bɛ " Yinɛ n kan basɛ a wan tɔgelɛ bɛ la
zuo la, ba yuum zi'ire bilam la daaŋɔ yuum ka boi zi'an. Bala ti Ayɛta la Alɔlega yuum bɛ
poore ta zi'ire pa'asɛ .Balum yuum kɔ'ɔm sige mɛ suŋa suŋa ti ba ãseyaaba la yuum bo Adɔŋɔ sore ti nɛra san yɛsera
yire a kuɛ bo a duma.Bama n bala dɔgera dɔgera wa paɛ zina nyaa dɛna kasiŋo tiŋa dumaɛ.
4.5.0 Kasiŋo/Dapoyɔregɔ tinduunɔ yɛla
Ba n yuum dɔgɛ zo'e la, ba ãseyaaba la yuum bo la Adɔŋɔ sore ti nɛra san yɛsera yire a kuɛ bo a duma. Ŋwana wa zuo la yaaba Abɔregɔ-dɔŋɔ kɔma ma'a n wan ta'am lebege sɛla n sɔi la Adɔŋɔ la Abiire n yuun nyaa dɔgɛ zo'e la , ba ãseba la n de Logere daana la yuun loe la Adɔŋɔ la bala n sɔi eŋa kɔma ma'a wa ta'am lebege tindaana la tindaana.
4.5.1Ba loori tindaana la ŋwani kasinŋo/dapoyɔregɔ tiŋa
Tindaana de la nɛremina yaabeduma n ni diŋɛ zi'ire tiŋa puan. Bama n sɔi tinkaŋa bisera gee ŋmata bɔ'ɔra nɛreba ti ba zi'ita. Tindaana ni dɛna la nɛremina ti buuri la yaabeduma n de baga la loe e ti a sɔna tiŋa la nɛreba bisera. Tindaana ni vuge la wanɛ.
Tindaana san ki, a bikiima san ka tara fi'ɔ ta'am soe bisera gura yuuma atã. Bikiima la san le tara fi'ɔ, tindaana la kiima bii yibega ta'am soe bisera gura yuuma atã. Yuuma atã la san paɛ, tindaana la yizuo kiinduma n ni yese ɛ bii basɛ kuga baŋɛ se'em n wan dɛna tindaana. Ba san baŋɛ nɛra la, Nabiisi, tindaanbiisi, tiŋanbiisi, tindaankura la yire duma la nɛrewoo ni lagesɛ la tindaankura la yire ti ba bobe e bii vugele e wanɛ bii mi'isi zuvɔka la.
4.5.2 Tindaana aŋa
a. A dɛna nɛresuma.
b. A dɛna putɛsunɛ daana gee ti a inya/iŋa da see.
d. A dɛna se'em n ka gaseri nɛreba.
e. A da dɛna nayiga.
f. A da dɛna se'em n sagum ni nɛreba pɔgeba.
4.6.0 Na'am yɛla Kasiŋo/dapoyɔregɔ
Naba de la nɛremina ti tu yaabeduma la ni loe e yi'ira dunkiina. Na'am yuum ka boi tumam Farefari duma buuri yela puan . Na'am de la buuri ise'i malema n kɛ tu buuri la puan nyaa nyɛ' nyɛga dɛna tu malema zina beere wa. Tu nyaa tari la buuri ise'i ti tu yi'ira nayire duma n wan ta'am di Na'am tiŋa la puan. Nadita la ni lɛgɛ na'am la mɛ nyaa bɔ bu ta di wuu pɔka ti nɛra ni lɛgɛ se'em la. Naba ni vuge la muŋa.
Tiŋa woo n tari tinbisera se'em la bala nuu ti ba tara se'em n biseri bii n sɔi nɛreba la n
boi tiŋa la puan. Ŋwana zuo la Kasiŋo duma dagi kiibesi, ba tari nɛra n biseri ba mɛ ( Naba ).
Na'am la n pɔsɛ se'em la de la yaabeduma Adɔŋɔ la Abiiro n yuun zi'ire tiŋa la puan dɔgɛ zo'e zo'e la ba kãlɛ la yuun kɔ'ɔm nɔbegɛ mɛ suŋa suŋa bala ti Biɔ naba yuun yeti ba nyaa zo'e paɛ se'em la, la de la a bisɛ ba puan ee nɛra bobe e ti bisera ba bɔ'ɔra e. Bala zuo ti a nyaa bo ba
nuurɛ ti ba zom na ti ba yuum zom ti a yuum nyaa bobe ba.
4.6.1 Kasiŋo diti ba na'am la bɛ?
Diinduma makɛ yeti " tiŋa woo la ka zombune" gee tiŋa woo la ka diti ka na'am zĩ'an. Bala Kasiŋo duma n diti ba na'am zĩ'a n ŋwana;
Kasiŋo duma boi la Biɔ tiŋa n boi Booŋo nu'usin . Boonaba ni bobe Biɔ daana ti eŋa me nyaa bobe Kasiŋo naba.
4.6.2 Dapoyɔregɔ tiŋa nadita
La dagi nɛra yoo n diti na'am gee se'em n diti na'am de la se'em n de nabia ma'a n diti na'am.
Asadɔɔbiisi ma'a n de sɛba n diti na'am kasiŋo tiŋa. Se'em n dagi Asadɔɔbia fu kan ta'am di na'am Kasiŋo. Ŋwana pa'alɛ ti nabia ma'a n diti na'am la. Se'ere n sɔi la de la ba yuun ze'ere tiŋa la puan dɔgɛ zo'e la, Biɔ daana n yuun bo ba nuurɛ ti ba zom na ti a bobe ba, bala ma'a la ti ba pugum bo Adɔŋɔ tinduunɔ la mɛ, bala ti Adɔŋɔ la yuun yele
Abiiro ti a zom gee eŋa diŋɛ tara tinduunɔ la. Bala ti Abiiro la yuun nyaa zom ta di na'am la.
4.6.3 Se'em n kan ta'am di Na'am
Fu ta'am dɛna nabia gee kan ta'am di na'am la yɛla asi'a zuo, fu san dɛna fua, fɛkɔ, wɔbega, dazaa, gɔbega, kunkone waŋa, gɔɔŋɔ la kɔɔreŋɔ fu kan ta'am di na'am. Ba iŋa n seem bala n sɔi ti ba kan nyaŋɛ di na'am.
4.6.4 Naba Aŋa
a. A dɛna nɛresuma.
d. A dɛna putɛsunɛ daana gee ti a inya/iŋa da seem.
e. A dɛna se'em n ka gaseri nɛreba.
f. A da dɛna nayiga.
g. A da dɛna fɛkɔ
h. A da dɛna wɔbega
i. A da dɛna fua
k. A da dɛna dazaa
l. A da dɛna gɔbega
m. A da dɛna kɔɔreŋɔ
n. A dɛna nabia
4.6.5 Kasiŋo/dapoyɔregɔ Naduma
Se'em n pɔsɛ di Kasiŋo Na'am ti la tagelum se'em na paɛ Nasɛka n ŋwana gã tilum wa gee yia daana la di la yuumpisiyi la anaasi, se'em n tagelɛ la di la yuumpisiyi la anii ti se'em n le tagelɛ la me di yuumpia la ayoobi.
Naba Akelentɛra
Naba Abenaba
Naba Abendiŋo
Naba Apa'ala-tɔi
4.7 Kasiŋo/dapoyɔregɔ duma
Booŋo Biɔ sɔ'ɔlum la puan, Kasiŋo duma n tari kãlɛ zo'e zo'e. Fu san bisɛ Gaana kãlɛ gɔŋɔ la ti ba yi'ira 'Population and housing census '2020 la puan, ba kãlɛ de wuu kɔbesiwai yɛ'ɛsera siwai la pinuu. Kasiŋo duma zo'e zo'e de la kaareba, ba kɔɔri la uunɛ mama. Disesi ti ba kɔɔra de la ki (kimɔlega, naara, zɛa, kipɛɛlega), kareyɛɛna, mui, tɛa, suma la sukaam. Ba kelum kɔɔra pɛ'ɛsa la nyubemeto mɛ.
Ba fii wa ma'a n nyaŋɛ kiŋɛ sukuu tara gɔnɔ dɛna pa'aleba, pulesi, faara duma . Ba kelum tara n sɔi n miŋa tuuma mɛ mw, kpa'areba, mɛteba, mɔtana, tɛɛla la zuto.
Kasiŋo duma wa tari la nɔyina ti saana woo n ki'iri Biɔ tiŋa ni bɔta ti a kɛ bilam. Ba nɔyinɛ la zuo ba nyaŋɛ tiregɛ mɛ tara sukuu duma ti bamiŋa mɛ gee ti ba me suŋɛ ba pa'asɛ.
Zina wa, ba tari la kɔmbibesi sukuu la ti ba yi'ira (nursary ) la ta paɛ kɔnkura sukuu la ti ba yi'ira (JHS) la. Ba nɔyinɛ la ba kukere zuo ti ba tara la na wa zã'a.
4.8 Nɔka suŋerɛ
Yele n iŋɛ woo tari nyuurɔ mɛ bɔ'ɔra asaala. Yele san lui tiŋa puan ti supeelum la suma'asum ka bɔna gee ti fu ee zĩ'a ta zĩ'ire ti la ana suŋa bɔ'ɔra fu, de de la yelesunɛ n bala. Hali ti ba doose poore na gee ti Yinɛ kɔ'ɔm basɛ ti balum sige suŋa suŋa nyaa pirɛ tiŋa la suma'asum.
4.9 Nɔka daaŋɔ
Yele woo n sum yele tari daaŋɔ yele mɛ. La daa ta paɛ saŋa ka sɛka ti ba daa nyɛ daaŋɔ la mia yɛla ti la dɛna la se'em da mɛ yire . Ŋwana wa daa basɛ ti sɛba n daa nyɛ paŋa ti ba mɛ la daa koŋe mɛ ti la daa dɛna daaŋɔ bɔ'ɔra ba.
4.10 Kilesego
Zukuna wa puan, n gãresɛ ti la niɛ peelumin ti tuusum de la sɛla n de fu ɛ soke la fu baŋɛ. La de la fu viisɛ baŋɛ sɛla n pi'ilum na. Tuusum de la fu viisɛ baŋɛ fu buuri n toŋe se'em fu yaabeduma sa na paɛ fu na . La de la fu buuri, sɛla n sɔi la , fu miŋa, fu sɔ ta paɛ fu yabeduma ti ya yele-iterɛ dɛna buyina ya de la buuri, ya tuusum me n bala. La de fu viisɛ baŋɛ se'em n dɔgɛ fum ti se'em dɔgɛ eŋa ti se'em me dɔgɛ eŋa me ta paara ya yaaba bii fu viisɛ baŋɛ la kɔ'ɔm pɔsɛ se'em fu yaabeduma sa na paɛ fum. N kelum basɛ ti la niɛ suŋa ti la dagi nɛresaaleba ma'a n tari tuusum gee bun-vua woo tari tuusum mɛ, sɛla zuo ti Kasiŋo duma nɔgɛ na. N kelum gãresɛ pa’alɛ Kasiŋo /Dapoyɔregɔ tuusum ani se'em . Suŋeseto n boi buuri nɔgeregɔ puan, nyaa tari ta pa’asɛ daanseto n boi buuri nɔka puan Kasiŋo tiŋa .
Zuto tunuu
Kilesego la ka'aŋɔ
5.0 Kilesego
N daa iŋɛ viise wa la Booŋo-Biɔ sɔ’ɔlum tiŋa puan. Sɛla woo n tari pɔsega kelum tari ba’asegɔ mɛ, bala zuo ti n yeti n sɔsɛ pa’alɛ kilesego la n ani se’em. Pɔsega la n de zuo kuyila la, pa’alɛ la sɛla n ta’asɛ ti viisegɔ la, viisegɔ la n iŋɛ tinsɛka, viisegɔ la puti’irɛ, viisegɔ la sokere duma, viisegɔ la suŋerɛ la viisegɔ la daaŋɔ n de sɛla.
N baŋɛ suŋa dɔla n viisegɔ la puan ti tuusum pakɛ mɛ buuri puan.
N kelum baŋɛ suŋa suŋa dɔla n viisegɔ gɔnɔ la puan yɛsera Ibrahim (2000) gɔŋɔ la puan nɛreba n ni nɔgera sɛla zuo yeti, tiŋa la san ku'ɛ ti nɛreba kan ta'am kɔ, ba ni nɔgɛ mɛ kiŋɛ zĩ'a ti ba wan ta'am kɔ nyɛ dia. Nɛreba me san bɔta da'a bɔ'ɔra ba lɔgekoosego, ba wan ta'am nɔgɛ ta bɔna zĩ'a ti ba wan ta'am kɔɔsa ba lɔgerɔ la suŋa suŋa ti daaŋɔ kan bɔna. Nɛreba me san bɔna zĩ'a ti kosumɔ ka bɔna ti ba wan nyu gee tuna ba tuuma ba wan ta'am nɔgɛ ta bɔna zĩ'a ti ba wan ta'am nyugɛ zim zo'e zo'e bii nɛra kiŋɛ ta bɔna zĩ'a ti a tuuma wan ta'am kiŋɛ suŋa suŋa bo e. A kelum yeti, bã'a san lui zĩ'a, nɛreba la wan ta'am nɔgɛ kiŋɛ zĩ'a ti ba wan nyɛ imma'asum ti daaŋɔ kan bɔna, tiŋa san bɔna ti
ka Naba dɛna se'em n daani tiŋa la nɛreba, la wan ta'am basɛ ti nɛreba la nɔgɛ kiŋɛ zĩ'a ti nɛra kan daana ba.
N kelum gãresɛ pa’alɛ Kasiŋo tuusum n ni se’em pɔsɛ ba ze'ele zĩ'a na nyaa zĩ'a zĩ'a ti ba bɔna zina wa.
5.1 Yelesi’a n ze’ele viisegɔ wa puan na
Viisegɔ ka boi pugum dɛna naana, fu san ka tara sugeri la fu miŋa bɔ’ɔra nɛreba kurum sa, la wan tɔna bo fu ti fu nyaŋɛ iŋɛ viisegɔ. Sɛla n daa ta’asɛ la, la daa ka ba’am dɛna kankaŋi gee la me daa ka de naana. Dɛna wuu beni? Zi’isi sisesi nɛresɛba n daa suŋɛ ma la n viisegɔ la daa ka ba’am bɔ’ɔra ma fole la saŋa ti n ita n viisegɔ la. Nɛreba la zo’e zo’e daa ni bɔta la n bo ba ligeri gee ti ba nyagɛ suŋɛ ma. Beni zuo? N daa san ni ta paɛ yire puan ti n iŋɛ n viisegɔ la, ba daa ni ti’isɛ ti n viiseri ŋwana la ligeri zuo. Bala la, ba ni ɛɛra la ligeri gee ti ba nyaŋɛ suŋɛ ma. Gee ti basɛba me daa ni kɔ’ɔm li’isera mɛ, ba daa ni yeti n doli dãana la nɛreba. Daaŋɔ n daa po pa’asɛ de la, n san ka ta’am da dãam bii n kɔ’ɔm foe gu’urɛ lagefɔ bo, viisegɔ la kan dɛna naana.
5.2 Ka’aŋɔ
Mam ka’aŋɔ kankaŋi bɔ’ɔra Farefari buuri woo de la, ba sakɛ dɔla buuri malema yɛla la suŋa suŋa ti tu mina tu de nɛresɛba faara yire duma me dɔla ba bunkutɛ kuurɛ malema la me suŋa suŋa. Tu san dɔla malema la suŋa suŋa, la wan suŋɛ ti kɔma zo’e zo’e n kɔ’ɔm dɛna ɛɛreba la ti ba san ta lebe yɛa, ba kelum wan mina gee dɔla buuri malema la suŋa suŋa.
N wan kelum belum Farefari tindaanduma, naduma, yizuto ki’induma ti ba naɛ nuurɛ zi’ire sɔsɛ gee sugera ti tu ta’am mina tu ze'ele zĩ'a na .
N ka’am kɔmpɔɔlegɔ wuusa ti ba da dikɛ ba buuri malema yɛla, yele yele wuu buuri tuusum lobe basɛ. N ka’aŋɔ za’a waabi de la, pa’aleba lagum doose n viisegɔ wa poore po pa’ala ba sukuu kɔma ti ba ta’am po kãala gee mina buuri tuusum yɛla suŋa suŋa.
5.3 Pooren viisegɔ ka’aŋɔ
N tuunɛ la beene paɛ la kalam. Mam kan ta’am yeti n viisegɔ wa n tɔgeri buuri yele yele wuu Kasiŋo tuusum la, yɛla la za’a boi n viisegɔ wa puan. Ŋwana la, se’em me n boti ti a viisɛ Kasiŋo tuusum la, a ta’am viisɛ. Viisa woo ni sakɛ la namesegɔ, ŋmibega, tɔregɔ la kelesego. Bala ti a wan nyɛ nyuurɔ beere.
Viisegɔ gɔnɔ
De Queiroz, Kevin. 1999. "The general lineage concept of species and the defining properties of the species." In Species: new interdisciplinary essays. MIT Press.
Andam, Cheryl P., and J. Peter Gogarten. 2011. "Biased gene transfer and its implications for the concept of lineage." Biology direct 6: 47.
Booth, Austin. 2014. "Populations and individuals in heterokaryotic fungi: a multilevel perspective." Philosophy of Science 81: 612-632.
Kretzschmar, Kai, and Fiona M. Watt. 2012. "Lineage tracing." Cell 148: 33-45.
Boucher, Yan, and Eric Bapteste. 2009. "Revisiting the concept of lineage in prokaryotes: a phylogenetic perspective." Bioessays 31: 526-536.
Haber, Matthew. 2012. "Multilevel lineages and multidimensional trees: The levels of lineage and phylogeny reconstruction." Philosophy of Science 79: 609-623.
Hull, David L. 1980. "Individuality and selection." Annual review of ecology and systematics 11:
311-332.
Jensen, Kim B., Ryan R. Driskell, and Fiona M. Watt. 2010. "Assaying proliferation and
differentiation capacity of stem cells using disaggregated adult mouse epidermis." Nature
protocols 5: 898-911.
Kretzschmar, Kai, and Fiona M. Watt. 2012. "Lineage tracing." Cell 148: 33-45.
Godfrey-Smith, Peter. 2009. Darwinian populations and natural selection. Oxford University Press.
Godfrey-Smith, Peter. 2011. "Darwinian individuals." In From groups to individuals: evolution
and emerging individuality. Oxford University Press.