ZÃALEŊA VUGEYAGEMA
Zãaleŋa tari la yɛla zo'e zo'e ti nɛreba san kãala bii kelesa, la nara ti a bisɛ yele-aŋa suŋa suŋa gee ta'am bɔkɛ. Zãaleŋa yɛla wa asi'a n ŋwana:
- Ayitulege kɔnya'asi(Aliteration). Ayitulege kɔnya'aŋa bii kɔnya'asi de vuyagema n tari kɔnya.'asi ti yi'ira tulegera yelebɛa pɔsɛga puan. Magesi wuui. Tata tia n te'ele tuɛ to'e zi'an wa.
ii. Bumbɛ'a buno n berege bɛti bɛti basɛ yoo wa.
2. Ayitulege kɔdaasi. Ayitulese kɔdaasi de la vuyagesi'a n tari kɔdaasi ti si yi'ira tulegera gee lɛm taaba yelesum bii beene puan. Magesi wuu
i. Yeem beem bisɛ .
3. Voole Du 'usegɔo(rhyme). voole du'usego de la vuyagese'ere n tari Ayitulege kɔdaasi bii kɔnya'asi ti si voole du'usera ma'a ma'a. Magesi wuu: paki talakibuŋa n kãlɛ a saberɛ ta ŋmaɛ a yilega dɔɔŋɔ sa'am n tiim buru.
4. Makɛ vɛki(Metaphor). La de la sɛla n basɛ ti n ka nyɔnu taaba kiŋɛ ta dɛna buyina. Magesi wuu:
i. Atiŋa de la gɛgenɛ
ii. Adukɔ de la sɔ'ɔŋa la yɛm.
6.Makerɛ (simile). Makerɛ de la vuyagese'ere tari bunɔ n dagi taaba makera ti ba nyɔna taaba. Magesi wuu:
i. A ku'ɛ wuu taŋa la
ii. A dɛgɛ wuu kurikuri
iii. Azaarɛ diti wuu wɔbegɔ la.
7. Yilega (Euphemism). Yilega de la yu'ura sɛba ti ba dikɛ tee bɔ'ɔra yelesi'a bii bunɔ sɛba yu'urs n nari ti ba yi'ira ba sa'a sa'a. Magesi wuu:
i. Pɔka la sagum mɛ(committed adultery)
ii. Atia ba'a la sagum mɛ(die)
iii. Pɔka la dɔgɛ ti ka nɛŋa n sagum (cut in her vagina)
8. Yu'ura bu'a(personification). Yu'ura bu'a de la vuyagese'ere n basɛ ti tiisi, dusi la bunyooro lagum tuna asaala tuuma gee tara asaala yu'ura. Magesi wuu
i. Aputi'irɛ n da a naafɔ ti Anɔ nyɔkɛ faagɛ.
ii. Aduŋa pugum bɔta a dɛɛma yire kinɛ mɛ gee koŋe ti Akusebego kɔ'ɔm yaɛ e basɛ.
9. Amakɛ zɔe (Hyperbole). Amakɛ zɔɛ de la vuyagese'ere n ni makɛ sɛla parum pumpareŋɔ dɔgelɛ la. Magesi wuu
i. Abagena wɔgɛ kalena la Yinɛ.
ii. Pugela n wakɛ ta gɔ'ɔsera ŋmarebɛa.
10 Vutulegere n dagi Asia (Paradox) . Vutulegere de sɛla ti makerɛ bii yelesum vuurɛ tulege bii dagena asira gee tara yɛm pa'alegɔ. Magesi wuu
i. Tandagenɛ ŋwɔregɛ kugere
ii. Kɔma dɔgɛ kiima
iii. Bugum n di kuga.
iv.Nanki'iŋa duma Mam.
v. Tuba n gano nini nyɛta.
vi. Nua nyɔkɛ ssseŋa.
iv. Vutulegere n sira