So'ose paɛ yelezuo la

ITEGƆ YELEBIRE (VERB)

Ze'ele Wikipiidiya

Itegɔ yelebire de la yelebire se'ere n boi yelesum puan pa'ala yu'urɛ la n iti sɛla. (A word that decribes the state of being or action of the subject or noun in a sentence is a verb) ITEGƆ YELEBƐA BOI LA BUYI. 1. Itegɔ yelebɛa si'a n de naaresi ( linking verbs) Itegɔ yelebɛa ana ni pa'ala la yu'urɛ la n ani se'em bii n de sɛla. Magese wuu; 1. Akurugo de la bundaana 2. Ataŋa boi la bɔ'ɔm 3. Atia mi sagebɔ mɔŋa. 4. Baaba n de kpe'ema.

2. Itegɔ yelebɛa n pa'ale yu'urɛ la n iti sɛla ti la niɛ (action verbs) Itegɔ la ne niɛ mɛ ti tu nyɛta bii tu baŋɛ yu'urɛ la n iti sɛla. Magese wuu; wa, tü, di, kiŋɛ, BYU, kaasɛ. Itegɔ yelebɛa ana ta'an tɛɛsena pa'ala Itegɔ la n boi bini ita, bii Itegɔ la n pugum eŋɛ tole bii Itegɔ la n nam ka eŋɛ. Kaale yelesum duma wa n gã tilum la. 1. Adukɔ nyuuri la ko'om. 2. Adukɔ nyu la ko'om. 3. Adukɔ wan nyu ko'om zaanuurɛ.

Itegɔ Yelebire

[demese | demesego zia]

Fu san yeti fu pa’alɛ itegɔ yelebire vuurɛ di tari la vuyagema ata:

1.   yelebire n pa’ali sɛla bii nɛra la n boi bɔnsɛka taaba. Magese wuu. N-yaaba suure nyie, Baba puurɛ n duni, Bua la obe la tɛa pire, Ayameŋapɔga la uke mɛ.

2.   yelebire n pa’ali nɛra bii duŋa la itegɔ bii a tuuma magese wuu. Ayampɔka dugɛ la musagebɔ, fu zɔ la zu la bua, kɔma la ŋmɛ la boole, niiŋa la ɛkɛ mɛ.

3.   yelebire n pa’ali sɔna bii sɔ’ɔlum. Magese wuu Alika tari ligeri mɛ, Ayulegɔ baa n de ka, Ataŋa n sɔi pɔka la

  Itegɔ yelebɛa asi’a doli tɔgum naresum la n nari se’em asi’a me ka doli. Ŋwana pa’alɛ ti itegɔ yelebɛa la pu la buyi. Magese wuu solemiinɛ puan ti tu tara “regular and irregular verbs” se’em la, la me de la bala Gurenɛ tɔgum la puan. Si’a n doli la pa’alɛ la itegɔ la saŋa bii sansɛka ti itegɔ la iŋɛ. Magese wuu yelebɛsi’a n wan base ti kɛlesa bii kaala la baŋɛ ti:

1.       itegɔ la nan yeti ku iŋɛ mɛ.

2.        ku boi bini ita mɛ

3.        Ku iŋɛ ba’ase mɛ

4.        Ku ba’asɛ la nanana wa bii ku ba’asɛ yue mɛ.

Basɛ ya ti tu loose yeledaasi wa n boi zuen wa ayima ayima la tu garesɛ bisɛ ba n boi yima yima se’em.

1.    Yelebɛsi’a fii n pa’alɛ itegɔ n nan yeti la iŋɛ n ŋwan: di, ki, zɔ, wa, tĩ, bisɛ, pa, la, da, ŋmɛ, bisɛ, yɛ, kaasɛ, ga’arɛ, zi’ire, sa, la baseba. Tu digesɛ a fii iŋɛ yelesum puusum bisɛ bɔkerɛ wan bɔna tu n tɔgeri sɛla wa puan.

zɔ ta dikɛ n bunɔ wa na bo ma.

Ataŋa bisɛ fu wa nyɛ nɔmɔlega la bilam

Wa gee to’e lagefɔ

Pa e ti a baŋɛ

la gee zi’ire

da mui ti tu di gee kule

ta ŋmɛ e gee wa’am

Fu san bisa itegɔ yelebɛa ana buuri ta’am zɛ di/a ma’a gee tara vuurɛ, a me ta pɔsera yelesum mɛ wuu tu nyɛ sɛla saazuoen wa.

                     

2.    Sɛla n boi bini ita.  Kalam, yelebire la ni dikɛ la bɛgelega pa’asɛ ti vuurɛ la niɛ ti itegɔ la nan boi bini ita mɛ. magesɛ wuu

A.       di+ti=diti

B.       zɔ+ti=zɔti

wuu solemiinɛ puan ti ba ni dikɛ “ing” tabelɛ pa’alɛ ti itegɔ la bo bini ita mɛ la, Gurenɛ puan tabelesesi n boi n ŋwana.  “ti, li, ni, ri, si” si san ta itegɔ yelebire, vɔa la de la ayi.

a. La ta’am dɛna ti itegɔ la boi bini ita mɛ. magesɛ wuu a diti, a oberi ba yuli. Ŋwana ta’am pa’alɛ ti ita (yu’urɛ) la kɔ’ɔm bɔna bini ita itegɔ mɛ. La wɔna ti sanɛka ti tu tɔgera la ti itegɔ la iti mɛ;

b.  Ayi puan, la ta’am dɛna ti ita la tuunɛ n pugum bala saŋa woo, bii a iti tulesa mɛ. magesɛ wuu a yuuri, a de’eni, a kini. La niɛ ti fu san nyɛ yu’urɛ yelebinaarɛ wa “a kini” fu kan ta’am baŋɛ nyaa nɛra la boi la sore zuo bii la de la a pugum kina la daarewoo. La de la bala ti tɔgum la kelum naam yelebɛa ti tu yi’ira a ti yelebibũulɔ. Yelebibũulegɔ tuunɛ de la di suŋɛ ga’ɛ yelebire vuurɛ ti di niɛ suŋa yelesum puan. Tusetu n ŋwana: “mɛ, na, ni, wa, ya, paa ya’am” zi’an boi ti yelebibũulegɔ la nara ti:

I.    di wa’am yia gee ti itegɔ yelebire nyaa wa’am ti vuurɛ ta’am niɛ, magesɛ; wuu a ya’am kini a ya’am oberi. Ya’am la basɛ ti la niɛ ti kinɛ bii obere la de la fu tuunɛ gee dagi ba nyɛ ti fu kina bii obera la n pakɛ.

II.A paɛ ayi wa’am itegɔ yelebire la pooren ti vuurɛ la ta’am niɛ. magesɛ wuu; atia diti mɛ paa. Bia la tiiri bɛ la paa. “mɛ la paa” la basɛ ti la niɛ ti nɛra la ka zi mɛ tiira bii dita gee la de la aduma di karɛ mɛ gee tana bɛ me tiira. a kini mɛ na gee yuuna.

III. Yelebinaarɛ me ta’am basɛ ti itegɔ vuurɛ niɛ. magesɛ wuu; a tukeri la loore gee gisa. Kalam, la pa’alɛ ti nɛra la gurɛ sitia la mɛ tukera gee zɔgera.  a pa’ali la kɔma gee ŋmɛ’ɛra boole.  Kalamme pa’alɛ ti nɛra la tuuma n bala. Fu miŋa mi ti nɛra kan ta’am pa’ala kɔma kilasi puan gee le ŋmɛ’ɛra boole sankaŋa miŋa. Adaana tuni la tuuma ayi.

3.     itegɔ n iŋɛ tole.  Kalam, yelebɛsi’a n boi itegɔ yelebire la kɔrenkɔrum la n wan basɛ ti vuurɛ la niɛ. magesɛ wuu; a zaam wa’am na. la de la “zaam la na” n basɛ ti tu baŋɛ ti wa’aŋɔ la wa’am tole mɛ.  Yelebibũulegɔ tuseto me kelum suŋera pa’ala itegɔ n iŋɛ tole mɛ, magesɛ wuu; a boi ni kalam, a zini bini, ba wa’am ni bini na.

Itegɔ pa’alega

[demese | demesego zia]

Itegɔ pa’alega/si de la yelebire n pa’ali itegɔ la n iŋɛ se’em, ana se’em, ŋwɔna se’em bii zi’an.  magesɛ wuu. A lui la kalam. Atia di dia la la kalam.

Fu san bisɛ yelesum buyi wa n boi zuen wa, yia yelesum la, A lui la kalam kalam n de itegɔ yelebire yelesum la puan pa’ala lua la n lui zi’an.  Buyi yelesum la, Atia di dia la la kalam. Kalam kana pa’ali la dia la di se’em se’em. Ŋwana pa’alɛ ti itegɔ pa’alesi la boi la tɔka tɔka. Mw tu tari

1. itegɔ la n iŋɛ zi’an mw kalam, bilam, Bɔlega pɔka la kiŋɛ la Booŋo da’a Ayuunɛ la wa’am la bilam na

2. itegɔ la n iŋɛ sansɛka. Mw zina, beere. Zaam, bakɔi puam, pilum, pugum, ti’im, Nan, kelum. yuunɛ. A to’e bu la yuunɛ sa. Ba zaam wa’am na. n beere wa wa’am na ti tu sɔese. Bia la pilum wa’am mɛ. bia la kelum ka wa’am. A nan ti’im paara me na tiba la pugum paɛ na

3. itegɔ la n iŋɛ se’em se’m. mw bãalam. Kalam Ŋmɛm/ŋwɛm dugelam. Ataŋa kini la ŋmɛm ŋmɛm, a ga’arɛ la bãalam

4. itegɔ la n iŋɛ paɛ se’em. Mw paɛ bapaɛ tole. Zaan.  Bia la gise tole mɛ a ŋmɛ bia la paɛ mɛ, pɔka la kiŋɛ zaan

5. sɛla n sɔi ti itegɔ la iŋɛ.  Mw A zũ ti a di mɛ, pɔka la wa ti tu bisɛ mɛ

6. itegɔ la n iti tulesa se’em mw. Le, ya’am, buyi, buta. Bia la le wa’am mɛ na. nua la ya’am lobe mɛ. a to’e la buyi gee le bɔta

Yelebɛa si’a n tari daaŋɔ bɔ’ɔra Gurenɛ zamesereba tɔgum la ba gulesegɔ puan de la:

1. mi

2. me

3. mɛ

Nɛreba zo’e zo’e ka mi a bɔgesa gee kɔ’ɔm tara a gɛrena taaba yele yele wuu gulesegɔ puan.  A vɔa la boi la yima yima gee me tara a bɔŋa zi’isi yelesum puusum.  Fu san ka mi na gee dikɛ diyima ta ze’elae bii sɛgelɛ zi’an n dagidi zi’a yelesum puan, vuurɛ la wan tee.  magesɛ wuu.

1. Aduŋɔ me Atia pɔga

2. Aduŋɔ mɛ Atia pɔga

3. Aduŋɔ mi Atia pɔga

Fu san bisɛ yelesum buta wa za’a puan, yelesum buta puan la n de ma’a gee buyima la buyi ka tari vuurɛ.

Tu digesɛ a ayima ayima la tu garesɛ a suŋa suŋa.

i.                 Mi: Yelebidine vuurɛ de la sɛla ti fu ka bu’ura. Mw. Atia mi Aduŋɔ pɔga. La pa’alɛ ti Atia san nyɛ Aduŋɔ pɔga zi’an a wan baŋɛ ka.  Fu ta’am yeti Atia ka bu’uri Aduŋɔ pɔga

ii.              Me:  dina vuurɛ ta’am dɛna pugum, po. Mw. Atia me ye la kuurɛ, Fu ta’am yeti A tia lagum ye la kuurɛ, Fu ta’am kelum yeti Atia po ye la kuurɛ Fu san bisa yelesum buta la za’a tari vɔa mɛ gee vɔa la boi la yima yima gee me ka ba zaan taaba. La pa’alɛ ti me, lagum la po boi la yizuyiŋɔ puan. La ŋwɔni la sɛla ti ba ita ti fu lagum ita bii fu po bɔta ti fu iŋɛ. Mw bia la me di ti. Fu san tee dikɛ mi bii mɛ iŋɛ yelesum wa puan bu antara vuurɛ. Fu kan ta’am yeti bia la mi di ti. Mina n mi Gurenɛ kan sakɛ yele bala. Sɛla ti fu nara ti fu dikɛ iŋɛ fu zuputo puan ta’am mina yelebɛa ana wa bɔgesa de la fu mina ti

a.    yu’urɛ yelebire n ni wa’am ti mi ta’am doose

b.   mi de la itegɔ yelebire

c.     itegɔ yelebire kan ta’am doose mi poore

d.   yu’urɛ yelebie n ni wa’am yia gee bo me

e.    yu’urɛ yelebire kan ta’am doose me poore

Yelebɛa ana ŋwɔsum de la a za’a la yu’urɛ yelebire n ni wa’am yia gee ti yelebise’ere san wan tagelɛ di tagelɛ.  Nɛreba basɛba ti’isi ti me de la yusɔɔseŋa gee aayi la dagi bala. Fu san ta nyɛ ti me pɔsɛ yelesum, mina ti yu’urɛ boi pooren gee di sugɛ mɛ gã fu puti’irɛ puan ti fu ka nyɛta di.      La ani mɛ wuu solemiinɛ puan ti ba ni yeti “implied bii implicity sentences se’em la mw.  me isege kule, me zɔi, me tara fu nuurɛ la. Fum n wan iŋɛ se’em baŋɛ ti yu’urɛ boi yelesum buna taaba puan de la sokere. Fu san soke yeti ani? Fu wan nyɛ ti yu’urɛ la yese na.  mw. ani me isege kule? Ani me zɔi? ani me tara a nuurɛ?  Lebesegɔ yeti ku dɛna la “fum, eŋa, yama, bama, tuma” la basɛba. Tu dikɛ ayima sɛgelɛ bisɛ.

Fum me isege kule, fum me zɔi, fum me tara fu nuurɛ la, Me tari la yu’urɛ yelebire la itegɔ yelebire naara taaba wuu tu nyɛ sɛla zuen wa. Tu yi’iri yelebɛa sisi la yelebinaaresi. A kelum ta’am tara tuunsi’a pa’asɛ, la de la tu viisɛ pa’asɛ.

iii.           Mɛ: yelebidina ki’ini/naari la sɔsega. Mw a di mɛ, ba zɔi mɛ, tu mɔ mɛ. yelebinaaresi la puan la ya me n de yizuyiŋɔ duma.  magesɛ wuu fu ta’am yeti tu mɔ ya, a zɔi ya, bii a di ya, Vɔa la kɔ’ɔm ka dɛna buyima gee ŋwɔsum la me boi.  La pa’alɛ ti la ya doli taaba mɛ.

iv.           Gee dagi zi’an woo ti ya dɛna yelebinaarɛ, ya ta’am dɛna yusɔɔeŋa yelesunsebo puan, mw ya bɛɛ? ya naan ka paɛ nua la nyɔkɛ.  ya yelesum buyi wa puan de la yusɔɔsŋa.

v.              Mina: yelebidina wa me daani Gurenɛ zamesereba mɛ paa ti la nara ti pa’aleba ni mɔregɛ bamisi welese pa’alɛ kuma ti ba bɔkɛ. Mina tuni la yelebɛa deto tuyi tuuma.

a.    Zɛsɛka, mina de la itegɔ yelebire n pa’ali baŋerɛ. Mw. kɔ’ɔm mina ti fu dinɛ ka bini. Mina yelesum buna puan pa’ali ti fu baŋɛ suŋɛ ti fu sɛla ka boi bini. Kalam, mina vɔɔrɛ dela baŋɛ. Baseba n ŋwana:  mina ti n boi kalam, mina ti fu nuurɛ tɔka n bala.

Zɛsɛka me, mina de la yusɔɔseŋa n ze’eti bɔ’ɔra nɛra ti ya tɔgera a yele, mw mina daana n sɔi pɔka la kan ta’am tu mam. Kalam, mina de la yusɔɔseŋa n ze’ele bo pɔgdaana la. mina san nɛ mam na’arɛ a kai.