Sophia Akuffo

Sophia Abena Boafoa Akuffo JSC de la nɛra ti ba dɔgɛ e bureya ŋmarega puan ka dabesa piseyi daarɛ la de la Ghana wa lɔya duma za'a waabi zuo daana kurega. Ze'ele 19 June 2017 yuunɛ la puan ta paɛ 20 December 2019 yuunɛ la puan ti a yuum dɛna lɔya duma wa zuo daana. Dagi bala ma'a, a pugum dɛna la lɔya n boi "Supreme Court" n boi Ghana wa pɔsɛ 1995 yuunɛ la puan ta paɛ 20 December 1949 yuunɛ la puan[1].
A sukuu Yɛla
[demese | demesego zia]A de la Presbyterian minister poyua, A yuum kiŋɛ Sɛkãdɛ́re sukuu la 'Parliament Hill School', Hampstead, London la Wesley Girls' High School, Cape Coast yuum ba'asɛ to'e Bachelor of law degree ze'ele yuniversiti of Ghana. A yuum tɔkɛ tole nɛŋa kiŋɛ la Ghana Law sukuu ti ba yi'ira ti "Ghana School of Law" zi'a to yuum nyaa ta dɛna "barrister". A yuum tɔkɛ tole nɛŋa kiŋɛ la Ghana Law sukuu ti ba yi'ira ti "Ghana School of Law" zi'a to yuum nyaa ta dɛna "barrister". Akuffo yuum zamesɛ e ti a dɛna lawyer bɔna Nana Akufo-Addo, se'em yuum wa dɛna Gaana wa za'a kuka zuo daana 2017 yuuni la puan. A kiŋɛ yuum ta zmeƒmɛ to'e mi'ilum sebo ti ba yi'ira solemiine puan ti "master's degree" la bɔna law puan ze'ele Harvard sukuu katɛ la puan. Akuffo yuum zamesɛ e ti a dɛna lawyer bɔna Nana Akufo-Addo, se'em yuum wa dɛna Gaana wa za'a kuka zuo daana 2017 yuuni la puan. A yuum tari la master's degree bɔna law puan ze'ele Harvard puan.A sɔ mina n kɔ'ɔm dɔgɛ e yuum boi la yindeseko ti ba yi'ira solemiine puan ti "Presbyterian" la duma pasita. A yuum kiŋɛ Sɛkãdɛ́re sukuu bɔna la 'Parliament Hill School', Hampstead, London la Wesley Girls' High School, Cape Coast yuum ba'asɛ to'e Bachelor of law degree ze'ele yuniversiti of Ghana. A yuum tɔkɛ tole nɛŋa kiŋɛ la Ghana Law sukuu ti ba yi'ira ti "Ghana School of Law" zi'a to yuum nyaa ta dɛna "barrister". Akuffo yuum zamesɛ e ti a dɛna lawyer bɔna Nana Akufo-Addo, se'em yuum wa dɛna Gaana wa za'a kuka zuo daana 2017 yuuni la puan. A kiŋɛ yuum ta zmeƒmɛ to'e mi'ilum sebo ti ba yi'ira solemiine puan ti "master's degree" la bɔna law puan ze'ele Harvard sukuu katɛ la puan.
Tuuma
[demese | demesego zia]Sophia Akuffo yuum tune la n sɔi mɛŋa tuuma ti Jerry Rawlings yuum loe e ti a bɔna "Supreme Court" Tigerɛ ŋmarega 1995 yuuni la puan. A yuun lagum pa'asɛ la Gomenti tigere ni de 'Commonwealth Judicial Education Institute', gee kelum dɛna kula zuodaana bo "Alternative Dispute Resolution Task Force" ti la paɛ yuuma se'em ma'a. Ko'oro ŋmareŋa 2006 yuuni la puan, ti ba yuum loe e ti a dɛna gãkera yiadaana bɔna Afrika kuutum ti a bisera nɛrisaala n la nɛreba yɛlemɛgerɛ yɛla "Human and Peoples' Rights": Ba yuun pɔsɛ yia puan loe la ina ti a bɔna bini ta yuuma ayi she was initially elected for two years [2] gee nyaa yuum ze'ele belam ti ba yuun lɛ ta loe e ti a dɛna kula zuodaana podola hali la kuka tari bala ta paɛ 2014 yuuni la puan bɔna kɔɔtum la puan.[3][4]
Akuffo yuun gulesɛ la gɔŋɔ n de sɔsega bii yelesum duma la tɔgum mi'ilum yɛla Judicial sadotɔ puansin "Judicial Process" gee Gaanaduma kumesegu la tɔgum maalegɔ yɛla n boi Afrika Judicial Network Ghana (2002) yuuni la puan.[1]
Lɔya duma zuo daana (Chief Justice of Ghana)
[demese | demesego zia]La yuum de la 11 May 2017 yuunɛ la puan, ti ba yuum loe Akuffo ti iŋa n de lɔya duma la za'a kiima bɔna Ghana kɔɔtum katɛ sɛka ti ba yi'ira ka ti "Supreme Court" la. La yuum de la Nana Akuffo-Addo n yuum loe e ti "Parliament" yuum nyaa sakɛ ti la de la sira gee a mɛ nari na'am miŋa mɛ.[5][6]La yuuƒde la a Akuffo-Addo n yuum dikɛ e zi'ire kuka la zuo bɔna 19 June 2017 yuinɛ la puan ti a yuum nyaa dɛna mina n tagelum pia la buta puan Ghana wa ti a dɛna lɔya duma kiima wa.[7]. Gakerɛ sɛka ti a yuum lagum iŋɛ gee baŋɛ sige yuum de la 18 December 2019 yuunɛ la puan ti lɔya duma la woo yuum yeti ti sore boi mɛ ti lɔya duma wan ta'am tuna hali la san bugum dagena tuuma daarɛ. Bala ti la wan suŋɛ ti yele si'a n ni pakɛ ti ba basɛ bilam bilam la ba wan ta'am bisɛ ba.A yuum kelum pu'usɛ Ghana zuo daana la iŋa n yuum loe e la.[8]
A yuum kelum yi Jerry Rawlings la Iŋa n mi yuum low e ti a ta dɛna tuntuna bɔna Ghana kootum katɛ la puƒri ba yi'ira solemiine puan ti nominated her to the "Supreme Court" bɔna 1995 yuunɛ la puan la John Kufuor n mi yuum loe e ti a ta ze'ele bo Africa duma za'a waabi bɔna naresum yɛla n boi 2006 yuunɛ la puan.Dagi bala ma'a, a yuum kelum pu'usɛ Ghana zuo daana kurega John Atta Mills la Iŋa n yuum pa'alɛ e sansɛka ti a yuum zamesera lɔɔ yɛla sukuu la. La yuum kelum dɛna la iŋa n yuum loe e ti a ta ze'ele bi Africa za'a waabi bɔna Ethiopia tiŋa kootum puna. A yuum kelum yi Jerry Rawlings la Iŋa n mi yuum low e ti a ta dɛna tuntuna bɔna Ghana kootum katɛ la puƒri ba yi'ira solemiine puan ti nominated her to the "Supreme Court" bɔna 1995 yuunɛ la puan la John Kufuor n mi yuum loe e ti a ta ze'ele bo Africa duma za'a waabi bɔna naresum yɛla n boi 2006 yuunɛ la puan.[3]A yuum ta lebege la Ghana lɔya duma niŋa daana gee la yuum de la John Mahama suŋerɛ zuo. Bilam pooren ti Nana Akufo-Addo yuum nyaa ta loe ti a dɛna lɔya duma la za'a waabi zuo dana "chief justice".[5][3]
Kootum yɛla gulesegɔ (Judicial writings)
[demese | demesego zia]Gulesegɔ duma sɛba ti a tabelɛ iŋɛ n ŋwana boi tilum wa:
•Awɔbegɔ paati la ti ba yi'ira di solemiine puan ti "New Patriotic Party" la Attorney General (gee ti ba yi'ira ti CIBA yetɔgum) 1997 yuunɛ la puan ICHRL 24 (12 burey pooren ŋmaresi sira la puan bɔna 1997 yuunɛ la puan) la yuum de la iŋa n yuum iŋɛ gakerɛ la. New Patriotic Party la AttorneGeneral (gee ti ba yi'ira ti CIBA yetɔgum) 1997 yuunɛ lauan ICHRL 24 (12 March 1997 yuunɛ la puan).
•Budaa kayima mi ti ba yuum yiira ka yu'urɛ ti Abankro la nɛreba basɛba Vrs Ansah (J2 2 of 2009 yuunɛ la puan) [2016] GHASC 74 (9 March 2016 yuunɛ la puan) la yuum de la iŋa n yuum iŋɛ gakerɛ la. Abankro la nɛreba basɛba Vrs Ansah (J2 2 of 2009 yuunɛ la puan) [2016] GHASC 74 (9 March 2016 yuunɛ la puan)
•Ba yuum kelum yi'ira nɛra ayima ti Banful ti a yuum tara zaberɛ la nɛreba basɛba Vrs Attorney General la nɛreba basɛba (J1 7 of 2016 yuunɛ la puan) [2017] GHASC 21 (22 June 2017 yuunɛ) la yuum de la iŋa nuu n yuum iŋɛ gakerɛ la. Banful la nɛreba basɛba Vrs Attorney General la nɛreba basɛba (J1 7 of 2016 yuunɛ la puan) [2017] GHASC 21 (22 June 2017 yuunɛ)
•Tigere sɛka ti ba mi yi'ira ka yeti "Ghana Independent Broadcasters Association" duma mi yuum tari zaberɛ mɛ la Vrs Attorney General la nɛreba basɛba (J1 4 of 2016 yuunɛ la puan) [2017] GHASC 45 (3 November 2017 yuunɛ la puan). La yuum de la iŋa nuu n yuum iŋɛ gakerɛ la. Ghana Independent Broadcasters Association Vrs Attorney General la nɛreba basɛba (J1 4 of 2016 yuunɛ la puan) [2017] GHASC 45 (3 November 2017 yuunɛ la puan).
•Sɛka ti ba mi yi'ira ka solemiine puan "Chraj" mi yuum yari tɔgum mɛ la Vrs Attorney General la a taaba bii nɛreba basɛba (J1 3 of 2010) [2011 yuunɛ la puan] GHASC 19 (6 April 2011 yuunɛ la puan). La yuum de la iŋa nuu n yuum iŋɛ gakerɛ la. Chraj Vrs Attorney General la a taaba bii nɛreba basɛba (J1 3 of 2010) [2011 yuunɛ la puan] GHASC 19 (6 April 2011 yuunɛ la puan)
La san le kina loosego puan, a yuum kelum tum tuuma mɛ zo'e zo'e bɔna Gaana wa magesɛ wuu ba yuum loe e ti a dɛna "Chief Justice" a yuum ka tum yue fee yuum kiŋɛ vo'osego bɔna 2019 yuunɛ la puan. Ba yuum loe e ti a dɛna "Chief Justice" a yuum ka tum yue fee yuum kiŋɛ vo'osego bɔna 2019 yuunɛ la puan.[9][10][11].
Ze'ele 28 March 2020 yuunɛ la puan wa paɛ zina Nana Akufo-Addo yuum loe e mɛ ti Akuffo ti a dɛna zuo daana bii niŋa daana bo'ora "COVID-19 National Trust Fund" se'em ma'a ti COVID-19 ba'a yuum wa'am la.[12][13][14]
Ba yuum kelum loe e mɛ ti a dɛna zuo daana bo'ora University of Ghana tigere sɛka ti ba yi'ira ti "Board" la[15]. Dagi bala ma'a, a kelum bɔna tigera zo'e zo'e puan mɛ a vom puan.[16]
A yiduma yɛla (Family)
[demese | demesego zia]A tari la poyua kayima ti a yu'urɛ dɛna Violet Padi gee kelum tara yaasi bayi ti na yu'ura dɛna Samuel Osei la Cara Nyame. A kelum tara buuri zoe zo'e mɛ amaa, sɛba ti ba yi ba yu'ura zuo was la n de sɛba ti a Lem ba kankaŋi. A tari suurɔ banuu.[17]
See Also
[demese | demesego zia]•Chief Justice of Ghana
- First women lawyers around the world
- Judiciary of Ghana
- List of judges of the Supreme Court of Ghana
- Supreme Court of Ghana
- Kellelo Justina Mafoso-Guni
Viisegɔ gɔnɔ
[demese | demesego zia]- ↑ 1.0 1.1 http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Judiciary-will-use-technology-for-quality-justice-Justice-Sophia-Akuffo-549940
- ↑ https://web.archive.org/web/20110720085342/http://www.ealawsociety.org/attachments/ACC_Guide_African_Court2008_ENG_01.pdf
- ↑ 3.0 3.1 3.2 Archive copy.
- ↑ Archive copy.
- ↑ 5.0 5.1 https://www.law.ox.ac.uk/ouclj/patrons-journal
- ↑ https://www.law.ox.ac.uk/ouclj/patrons-journal
- ↑ http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Full-list-of-Chief-Justices-in-Ghana-since-1957-550669
- ↑ http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Full-list-of-Chief-Justices-in-Ghana-since-1957-550669
- ↑ https://www.modernghana.com/news/970735/retiring-cj-sophia-akuffo-wants-high-standards.html
- ↑ https://www.modernghana.com/news/970735/retiring-cj-sophia-akuffo-wants-high-standards.html
- ↑ https://www.modernghana.com/news/970735/retiring-cj-sophia-akuffo-wants-high-standards.html
- ↑ https://www.pulse.com.gh/news/local/sophia-akuffo-former-chief-justice-chairs-covid-19-fund/w33y1wd
- ↑ https://www.pulse.com.gh/news/local/sophia-akuffo-former-chief-justice-chairs-covid-19-fund/w33y1wd
- ↑ https://www.pulse.com.gh/news/local/sophia-akuffo-former-chief-justice-chairs-covid-19-fund/w33y1wd
- ↑ https://www.myjoyonline.com/justice-sophia-akuffo-appointed-new-chair-of-university-of-ghana-governing-council/
- ↑ https://www.myjoyonline.com/justice-sophia-akuffo-appointed-new-chair-of-university-of-ghana-governing-council/
- ↑ https://www.myjoyonline.com/justice-sophia-akuffo-appointed-new-chair-of-university-of-ghana-governing-council/