So'ose paɛ yelezuo la

Upper West Region

Ze'ele Wikipiidiya
Upper West Region
Regions n'bo Ghana
continentAfirika Demese
countryGhana Demese
capitalWa Demese
located in the administrative territorial entityGhana Demese
coordinate location10°20′0″N 2°15′0″W, 10°20′0″N 2°15′0″W Demese
geoshapeData:Ghana/Upper West.map Demese
shares border withUpper East Region, North East Region, Savannah Region Demese

E-Class

Apa Wɛsiti (Upper West Region) de la tiŋa n bo Gaana so'olum puan ti ba yi'ira ka Wa.

Wa Naba Yirae La Jerry Rawlings n yuun de zuo daana la ti a yuuW yelege Apa wɛst in boi 1983 yuunɛ la puan dɔla la wara sɛka ti ba yi'ira PNDC n de soogɛ na'am saŋa. Ba daa nyɛ zi'a mia yɛsera la zɛsɛka ti ba yuun yi'ira saazuo sɔ'ɔlum (apa wirigin) la, zina daarɛ ti ba nyaa yi'ira apa Esiti wirigin. La paɛ yuuma pitã la anuu (35) gee ti tiŋa wa kɔ'ɔm kelum dɛna tinpika san dagena 2018 yuunɛ la puan ti Nana Addo Dankwa Akufo-Addo gɔmena la daa nyaa pa'asɛ tinsi siyoobi, nyaa basɛ ti Gaana tinsi la nyaa paɛ pia la siyoobi (16).

Buuri Duma

[demese | demesego zia]

Buuri batã n ki'iri Apa wɛsiti tiŋa wa puan kaŋikaŋi: Wala, Dagaaba la Sisaala. Wala nɛreba la ze'ele la Wa la tinbibesi sɛba n lɛm bina la, tiŋa wa gɔbega nuo bɔba la Dagaaba n ki'iri bina gee ti zuɔ nuo bɔba la Sisaala duma mi boi bina bɔba. Wala nɛreba la ba'a dɛna la maalam duma gee ti Sisaala la Dagaaba duma la mi dɛna yinɛ pu'usereba bii baga kaabereba. Wala nɛreba la tɔgeri la Waali, gee ti Dagaaba nɛreba la mi tɔgera Dagaarɛ yetɔgum.

Tiŋa Zuoduma (Traditional Council)

[demese | demesego zia]

Wa tari la naduma ti ba yi'ira Waala tigere. Tigere bii Zuoduma wa de la naduma zoezoe la gɔmena n loose nɛresɛba. Nananawa mina n sɔi Waala duma bisera de la Wa Naa Fuseini Pelpuo IV (bunaasi) eŋa n kelum dɛna niŋa daana ba tigere la puan.

Tiŋa la Aŋa

[demese | demesego zia]

Tiŋa la n boi zi'an, la ka kãrekerɛ

[demese | demesego zia]

Apa wɛsiti pa'asɛ la tinsi pia la bayoobi n boi Gaana wa. Ka boi la saazuo gɔbega nuo bɔba Gaana tiŋa wa zuo ti ba yi'ira "latitude 9.8°-11.0° saazuo la longitude 1.6°-3.0 gɔbega bɔba", ka saazuo bɔba lɛm la Burkina Faso. Tiŋa wa yalekɛ zuna la 18,476km n pa'alɛ ti la dikɛ la Gaana tiŋa wa pia la buyi du'e buyoopɔi ka kɔbega puan (12.7%). Gaana saazuo la Burkina Faso bɔba la Apa Esiti la Nɔɔdin wirigin duma n boi bina bɔba. Tiŋanuurun bɔba la Nɔɔdin wirigin n kelum bɔna bina bɔba, gɔbega bɔba la Burkina Faso, gee ti Apa wɛsiti nyaa bɔna ka saazuo bɔba la. Ba san kaala Gaana tinkara eŋa n boi buyoopɔi puan (7th), ka mi tari la tinbibesi pia la ayima (11). Yɛsera la tiŋa wa n boi zi'an la, Apa wɛsiti wa ani suŋa bɔ'ɔra leebego mɛ (leebego n boi Gaana wa nuu la satinsi) ka wa nyaŋɛ kelum tara nɔyinɛ la satinsi, gee daaŋɔ la zi'an la de la nɛrebɛ'ɛsi tuuma la yeledi'ima magesɛ wuu bugum dia, ba'asi la bãyooro, fãareba, la yelebe'ero zoe zoe, n ze'eti tinsɛba n lɛm ka la n de daaŋɔ.

Akaɛ Bisɛ (Tourism)

[demese | demesego zia]

Ene la n boi Wechiau la boi la Wa tingerum-gɔbega bɔba, bɔna Kulekãtɛ (Black Volta River) la n boi Wa gɔbega bɔba tiŋa la. Gwollu dangoone la n boi Sisaala tiŋa la n de Gaana zuudaana kureka Dr. Hilla Limann yire.

Dia Duka

[demese | demesego zia]

Disɛka ti ba kɔ'ɔm dugera Apa wɛsiti gmam gmam de la sao bii Tuo Zaafi ba tiŋa tɔgum puan gee ti ba ni gmaa gi'i ti Tz bii T-Zed solemiine puan.

Ɛkɔnɔmi (Economy)

[demese | demesego zia]

Sɛla n baɛ bɔ'ɔra Apa wɛsiti duma dia de la kua la gu'ulegɔ. Ba kɔɔri disɛka n wana; karewɛɛna, si, sikaam, ma'ana, ta'asi, la mui. Ba kelum ugera piisi, buusi, nuusi, kurikuri duma la kiini ti la dɛna ba nɛnɔ la gɛla. Nɛreba zoe zoe ni basɛ tiŋa la puan gee kiŋɛ Gaana tiŋanuurun bɔba ta tum yɛsera la uunɛ la n ni yue la zuo, n makɛ yeti Fɔɔ ŋmarega la Siibedaa ŋmarega bɔba.

Inkpemesego

[demese | demesego zia]

Basikɛti boole (Unicorns Basketball Team), Nama tɛbega boole, nu'usi va'a boole (Tennis), nu'usi ŋmi'a boole (Volleyball)

Sukuri Duma

[demese | demesego zia]

Sukuri duma sɛba yu'ura n yese n wana:

St. Francis Xavier Junior Seminary St. Francis Girls of Assis St. Michael Boys - Nandom St. Ignatius of Loyola SHS Queen of Peace SHS lawra Senior High School Kanton Senior High School Wa Senior High School Wa Senior High Technical School UBIDS gee ti ba nyaa yi'ira UDS Jirapa Nursing Training College Jahan Training College Wa Technical University, etc.

Gɔmena Na'am n pu Se'em

[demese | demesego zia]

Gɔmena n biseri tiŋa la se'em n wana; Ba pu tiŋa la ti a tara la MMDA duma pia la ayima ('Metropolitan' de la zaŋa, 'Municipal' de la banuu gee ti Asɛmbilisi duma dɛna bayoobi). Bama woo tari ba niŋa daana mɛ, ti a zɛ'ɛta bɔ'ɔra gɔmena la gee ti Asɛmbilisi duma bɔ'ɔra e paŋa dɔla niŋa daana ti nɛreba la miŋa loe e. Nananawa ba kãlɛ n wana:

Upper West Region tinbibesi de la:

[demese | demesego zia]
  1. MMDA Name Capital MMDA Type Population

1 Daffiama-Bussie-Issa Issa Ordinary 38,754 (2021) 2 Jirapa Jirapa Municipal 106,874. 3 Lambussie-Karni Lambussie Ordinary 51,118 (2021) 4 Lawra Lawra Municipal 58,433 5 Nadowli-Kaleo Nadowli Ordinary 77,057 (2021) 6 Nandom Nandom Municipal 51,328 7 Sissala East Tumu Municipal 80,619 (2021) 8 Sissala West Gwollu Ordinary 63,828 (2021) 9 Wa East Funsi Ordinary 91,457 (2021) 10 Wa Municipal[13] Wa Municipal 200,672 (2021) 11 Wa West Wechiau Ordinary 96,957 (2021) Notable natives Prominent and famous citizens of Upper West Region include:

President Dr. Hilla Limann from Gwollu Cardinal Peter Poreku Dery from Nandom Hon. Joseph Yieleh Chireh from Wa West Peter Nanfuri from Jirapa Kwesi Nyantakyi from Wa Samini from Wa-Sombo Wiyaala from Funsi Benjamin Kunbuor from Nandom Rt. Hon. Alban Sumana Kingsford Bagbin from Sombo Ambrose Dery from Nandom Chief Simon Diedong Dombo from Jirapa Justice Yonni Kulendi from Issa Hon. Dr. Rashid Pelpuo from Wa[1]

De'eno n boi Upper West Region: Da

Viisegɔ lɔgerɔ

[demese | demesego zia]
  1. Graphic online